Πώς και γιατί η Γεωγραφία μάς κάνει πιο σοφούς...

 

 

(από επιστολή αναγνώστη)

Η πρωτοτυπία της Γεωγραφίας είναι ο δισυπόστατος χαρακτήρας της, αφού ανήκει ταυτόχρονα και στις φυσικές επιστήμες και στις κοινωνικές.

Ως φυσική επιστήμη, η (Φυσική) Γεωγραφία ξεκινάει μελετώντας το περιβάλλον μέσα από την εναλλασσόμενη μορφολογία του εδάφους. Αναρριχάται σε λόφους, όρη και κρημνούς. Χαράσσει ακτογραμμές, χερσονήσους, ακρωτήρια και διώρυγες. ∆ιαπλέει θάλασσες και πελάγη, καταδύεται σε αβυσσικές πεδιάδες και ωκεάνιες τάφρους.

Περιπλανιέται σε ζούγκλες, παγετώνες και άνυδρες ερήμους επαληθεύοντας τα βήματα των παλιών ταξιδευτάδων. Μέσω της Μετεωρολογίας αφουγκράζεται τις ανάσες τ’ ουρανού, καταγράφοντας θερμοκρασίες, βροχοπτώσεις και ανέμους. Παράλληλα, η Περιβαλλοντική Γεωγραφία σπουδάζει τη βιόσφαιρα, ξεφυλλίζοντας αδιάκοπα οικοσυστήματα, χλωρίδες και πανίδες.

Η Γεωγραφία, μαζί με τη «δίδυμη αδερφή» της τη Γεωλογία, παρατηρούν τη δομή και «συμπεριφορά» του αεικίνητου και ζωντανού πλανήτη που μας φιλοξενεί. Εξετάζουν ιλιγγιώδη φαινόμενα που ξεσπούν ακαριαία, όπως οι σεισμοί και οι ηφαιστειακές εκρήξεις ή από την άλλη μελετούν την αργόσυρτη ορογένεση που, σαν τεκτονικός τοκετός, εκδηλώνεται στο βάθος του δυσθεώρητου, για τα ανθρώπινα μέτρα, γεωλογικού χρόνου…

Ως κοινωνική επιστήμη, η (Ανθρωπο)γεωγραφία έρχεται να διερευνήσει τη χωρική κατανομή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο.

Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι εντός των κόλπων της Ανθρωπογεωγραφίας εξηγούνται διεξοδικά: τα «πώς;» και τα «γιατί;» των αραιοκατοικημένων αλλά και των πυκνοκατοικημένων περιοχών, τα κίνητρα πίσω από τις μεταναστεύσεις πληθυσμών, η χωροθέτηση των οικονομικών δραστηριοτήτων καθώς και τα σύνθετα δημογραφικά θέματα. Επίσης, καλό είναι να μη μας διαφεύγουν και κάποιοι ακόμα «τομείς αιχμής» που εμπίπτουν στο ευρύτερο φάσμα της (Ανθρωπο)γεωγραφίας, όπως η γεωπολιτική, ο τουρισμός, οι μεταφορές, οι κουλτούρες και η κοινωνική γεωγραφία των πόλεων.

Η «μαγεία» της σύγχρονης Γεωγραφίας έγκειται σε αυτήν ακριβώς τη δημιουργική σύνθεση αλληλοεπιδρώντων παραγόντων, όπως οι ανωτέρω. Μέσα σε δυναμικά εξελισσόμενα περιβάλλοντα (φυσικά και ανθρωπογενή), όπου τα πάντα ρει, η Γεωγραφία δεν έρχεται απλά να απαριθμήσει και να στοιβάξει επιστημονικά δεδομένα από διάφορους όμορους κλάδους. Αντίθετα, το «∆έκαθλο» της Γεωγραφίας αποδίδει διακριτή και σημαντική προστιθέμενη αξία, αφού συνδυάζει εποικοδομητικά φιλοσοφίες, οπτικές γωνίες και πρακτικές. Αναζητά αιτιώδεις σχέσεις, αφανείς αρμονίες και ερμηνείες, με σκοπό τον εντοπισμό και την ανάδειξη της αλήθειας η οποία, ενίοτε επιμόνως, «κρύπτεσθαι φιλεί»…

εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Ιωάννης Μ. Μιχαλακόπουλος

Τα σχολικά βιβλία στους διαδραστικούς πίνακες...

 

Κατεβάστε όλα τα μαθήματα της τάξης με μερικά κλικ

Στους βιντεοπροβολείς που ήδη υπήρχαν σε αρκετές σχολικές αίθουσες και στους διαδραστικούς πίνακες δίνεται η δυνατότητα να προβάλλονται τα σχολικά βιβλία ώστε να επεξηγούνται καλύτερα οι δραστηριότητες που υπάρχουν σε αυτά. 

Προβολή από το διαδίκτυο ή κατέβασμα αρχείου PDF; 

Ο καλά οργανωμένος ιστοχώρος http://ebooks.edu.gr/ebooks δίνει δύο βασικές δυνατότητες: 

1. Αν στα βιβλία μιας τάξης επιλέξουμε «διαδραστικά βιβλία μαθητή εμπλουτισμένα html/pdf» βλέπουμε τα βιβλία στο διαδίκτυο ενώ μπορούμε άμεσα να συνδεθούμε και στο επιπλέον υλικό που έχει προστεθεί ως διαδραστικό περιεχόμενο (βίντεο, δραστηριότητες στο Φωτόδεντρο, κ.τ.λ.).

Τα μειονεκτήματα αυτού του τρόπου προβολής είναι ότι χρειάζεται συνεχώς καλή σύνδεση στο διαδίκτυο και, επίσης, ότι παρέχεται πρόσβαση μόνο στο Βιβλίο του Μαθητή. 

2. Αν στα βιβλία μιας τάξης επιλέξουμε «διδακτικά πακέτα βιβλία pdf» μπορούμε να κατεβάσουμε τα βιβλία σε μορφή αρχείων PDF.

Η λύση αυτή δε δίνει πρόσβαση στο επιπλέον υλικό της πρώτης περίπτωσης, έχει όμως άλλα πλεονεκτήματα: τα βιβλία είναι  προσβάσιμα ανεξάρτητα από τη σύνδεση στο διαδίκτυο και προσφέρονται όλα τα βιβλία (Βιβλίο Μαθητή, Τετράδιο Εργασιών, Βιβλίο Εκπαιδευτικού).  

Στη συνέχεια θα ασχοληθούμε με τη δεύτερη περίπτωση, των αρχείων PDF, και θα δώσουμε οδηγίες που κάνουν τη δουλειά του εκπαιδευτικού ταχύτερη και απλούστερη. 

Κατεβάστε όλα τα μαθήματα της τάξης με μερικά κλικ

Η σελίδα με τα διδακτικά βιβλία έχει στην κεφαλίδα της τρεις βασικές επιλογές: 

ΟΛΟ ΤΟ ΥΛΙΚΟ, 

ΥΛΙΚΟ ANA ΤΑΞΗ και 

ΥΛΙΚΟ ANA ΜΑΘΗΜΑ. 

Οι δύο τελευταίες οδηγούν, με σταδιακά βήματα, στο κατέβασμα ενός συγκεκριμένου βιβλίου.

Αν όμως είμαστε δάσκαλοι τάξης και θέλουμε να κατεβάσουμε όλα τα βιβλία της τάξης μας τότε η επιλογή «ΟΛΟ ΤΟ ΥΛΙΚΟ» είναι καταλληλότερη. Στη διαδρομή  «ΟΛΟ ΤΟ ΥΛΙΚΟ >  διδακτικά πακέτα βιβλία pdf», επιλέγουμε την τάξη μας και το πακέτο  «ΒΙΒΛΙΑ ΜΑΘΗΤΗ». Μετά την απλή διαδικασία της αποσυμπίεσης του αρχείου που κατέβηκε, έχουμε όλα τα βιβλία της τάξης στον υπολογιστή μας. 

Επεξεργασία σελίδων PDF

Κατεβάσαμε, λοιπόν, τα αρχεία από όλα τα μαθήματα της τάξης μας αλλά γρήγορα διαπιστώνουμε ότι η διαχείριση τέτοιων πολυσέλιδων αρχείων δεν είναι πρακτικά εύκολη. Θα ήταν καλύτερα να έχουμε το βιβλίο χωρισμένο σε ενότητες και αυτό μπορούν να το αναλάβουν σχετικές εφαρμογές διαχείρισης αρχείων PDF. Θα ξεχωρίσουμε εδώ δύο από αυτές που προσφέρονται δωρεάν: το πακέτο εφαρμογών PDF24 και την εφαρμογή Xodo PDF Reader & Editor. 

Το PDF24 είναι στα Ελληνικά και διαθέτει μια μεγάλη γκάμα δυνατοτήτων επεξεργασίας αρχείων PDF που γίνονται μέσω ανεξάρτητων μεταξύ τους εφαρμογών: διαχωρισμός, συγχώνευση, αφαίρεση ή εξαγωγή συγκεκριμένων σελίδων, μετατροπή σε Word, κ.ά. 

Το Xodo PDF Reader & Editor το βρίσκουμε στο Microsoft Store, είναι στα Αγγλικά και διαθέτει αντίστοιχα εργαλεία συγκεντρωμένα όλα στην ίδια εφαρμογή. Πέραν αυτού, μέσω του Xodo μπορούμε να κρατήσουμε σημειώσεις πάνω στα αρχεία μας όπως θα δούμε και στη συνέχεια. 

Σημειώστε ή σχεδιάστε πάνω στα αρχεία PDF

Συνήθως θεωρούμε ότι αν δε διαθέτουμε τα ακριβά σχετικά λογισμικά επεξεργασίας τους, τα αρχεία PDF δε δέχονται τροποποιήσεις. Αυτό ήταν ακριβές πριν από μερικά χρόνια αλλά όχι πια. Είναι αλήθεια ότι δεν μπορούμε να τροποποιήσουμε το υπάρχον περιεχόμενο, μπορούμε όμως εύκολα να προσθέσουμε στοιχεία. Συγκεκριμένα, υπάρχουν δωρεάν εφαρμογές που δίνουν τη δυνατότητα πάνω στη σελίδα να προσθέσουμε κείμενο, σχέδια, σχήματα ή ακόμα και νέες κενές σελίδες ανάμεσα στις υπάρχουσες. Τέτοιες εφαρμογές είναι το Adobe Acrobat Reader, το Foxit και το Xodo PDF Reader & Editor. Και οι τρεις είναι αξιόπιστες εφαρμογές και δίνουν πολλές δυνατότητες, θα ξεχωρίσουμε όμως και θα προτείνουμε το Xodo αφού συνδυάζει τις δυνατότητες σημειώσεων με αυτές της επεξεργασίας σελίδων που είδαμε προηγούμενα. Μετά την αρχική εξοικείωση με το περιβάλλον εργασίας, θα σας λύσει τα χέρια…

Κλείνοντας να σημειώσουμε ότι το παρόν άρθρο δε δίνει αναλυτικές οδηγίες αλλά γενικές κατευθύνσεις. Ελπίζουμε ότι είναι αρκετές και ότι θα μπορέσετε να αξιοποιήσετε τις εφαρμογές που προτείνουμε προστρέχοντας, αν χρειαστεί, στις οδηγίες χρήσης  που τις συνοδεύουν ή που θα βρείτε στο διαδίκτυο. Καλή επιτυχία!

Το Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία (ή Φωτόδεντρο e-books)

Το Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία (ή Φωτόδεντρο e-books) στη διεύθυνση ebooks.edu.gr είναι ο επίσημος ψηφιακός χώρος του Υπουργείου Παιδείας & Θρησκευμάτων (ΥΠΑΙΘ) για την διάθεση των ψηφιακών μορφών των σχολικών βιβλίων σε όλους, εκπαιδευτικούς, μαθητές/τριες, γονείς/κηδεμόνες και κάθε ενδιαφερόμενο.

Πρόκειται για μια σύγχρονη online ψηφιακή βιβλιοθήκη η οποία περιέχει όλα τα σχολικά βιβλία για το Δημοτικό, το Γυμνάσιο, το Γενικό και το Επαγγελματικό Λύκειο (ΕΠΑ.Λ) σε διάφορες ψηφιακές μορφές.

Εδώ θα βρείτε:

• Όλα τα σχολικά βιβλία για το Δημοτικό,Γυμνάσιο, Γενικό Λύκειο και ΕΠΑ.Λ σε ψηφιακή μορφή pdf.
• Σχολικά «βιβλία μαθητή» σε ανοιχτή, ψηφιακή μορφή html
• Πάνω από 160 Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία: βιβλία σε html ή pdf μορφή, εμπλουτισμένα με ψηφιακά  διαδραστικά μαθησιακά αντικείμενα.
• Αναζητείστε μέσα στις σελίδες των εμπλουτισμένων βιβλίων τα ενεργά εικονίδια που οδηγούν και ανοίγουν απ’ ευθείας προσομοιώσεις, πειράματα, ασκήσεις, εκπαιδευτικά παιχνίδια,βίντεο, χάρτες, οπτικοποιήσεις, κ.ά.  μέσα από τα Αποθετήρια «Φωτόδεντρο».
• Σχολικά βιβλία με γραμματοσειρές 18 έως 38 σημείων για αμβλύωπες μαθητές/τριες.
• Σχολικά Βιβλία μαθητή σε μορφή iBook.

Επίσης,θα βρείτε:

• Όλα τα μαθήματα για το Δημοτικό, Γυμνάσιο,Γενικό Λύκειο και ΕΠΑ.Λ.  
• Μαζί με τη συνοπτική περιγραφή του μαθήματος και των στόχων του,  θα βρείτε το σχετικό Πρόγραμμα Σπουδών (Δ.Ε.Π.Π.Σ. ή Α.Π.Σ.) και συγκεντρωμένα τα βιβλία του μαθήματος.
• Τα Προγράμματα Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (Δ.Ε.Π.Π.Σ.) και Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών (Α.Π.Σ.)).
• Οδηγούς ή άλλα εγχειρίδια για εκπαιδευτικούς και γονείς.                                                                                                                                                                                                                                                    Το Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία (Φωτόδεντρο e-books) παρέχει δύο βασικούς τρόπους για να πλοηγηθείτε, να αναζητήσετε και να βρείτε τα σχολικά βιβλία:

     Πλοήγηση με τις «μαργαρίτες»

Εύκολος τρόπος πλοήγησης στα σχολικά βιβλία με βάση την τάξη ή το μάθημα.

• Επιλέξτε τη «μαργαρίτα» της τάξης σας και βρείτε στα «φύλλα» της όλα τα σχολικά βιβλία της συγκεκριμένης τάξης σε διάφορες ψηφιακές μορφές ή άλλο σχετικό υλικό.
• Επιλέξτε ένα μάθημα, μεταβείτε στη «μαργαρίτα» του μαθήματος και βρείτε στα «φύλλα» της όλα τα σχολικά βιβλία του μαθήματος σε διάφορες ψηφιακές μορφές ή άλλο σχετικό υλικό.
• Επιλέξτε τη «μαργαρίτα» με όλο το υλικό και βρείτε στα «φύλλα» της όλα τα σχολικά βιβλία σε διάφορες ψηφιακές μορφές ή άλλο διαθέσιμο ψηφιακό υλικό.

     Προηγμένο περιβάλλον αναζήτησης

Ολοκληρωμένο περιβάλλον «ψηφιακού αποθετηρίου» που παρέχει δυνατότητες αναζήτησης και πλοήγησης στα σχολικά βιβλία και στα μαθήματα, με ποικίλους τρόπους:

• αναζήτηση ελεύθερου κειμένου, με λέξεις κλειδιά. Παρέχεται δυνατότητα αναζήτησης και μέσα στα κείμενα των σχολικών βιβλίων.
• πλοήγηση με φίλτρα όπως:

  o την εκπαιδευτική βαθμίδα

  o το κοινό όπου απευθύνεται (βιβλία μαθητών ή εκπαιδευτικών)

  o τον τύπο του βιβλίου

  o το γνωστικό αντικείμενο που αφορά

Η υπηρεσία Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία άλλαξε!

Απέκτησε νέο, προηγμένο περιβάλλον αναζήτησης στα σχολικά βιβλία και τα μαθήματα!

Με ποικίλα φίλτρα, για να βρίσκετε εύκολα τα βιβλία που σας ενδιαφέρουν, ανάλογα με τη βαθμίδα εκπαίδευσης, την τάξη,  τον τύπο βιβλίου, το γνωστικό αντικείμενο και άλλα.

Με νέα δυνατότητα αναζήτησης με λέξεις-κλειδιά, ακόμη και μέσα στο περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων!

Αποτελεί πλέον ένα σύγχρονο ψηφιακό αποθετήριο της «οικογένειας» Φωτόδεντρο,  το «Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία»!

Η νέα υπηρεσία περιλαμβάνει αφενός όλη τη λειτουργικότητα του προηγούμενου ιστοτόπου «Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία», διατηρώντας το οικείο σε όλους γραφικό περιβάλλον πλοήγησης με τις «μαργαρίτες» και αφετέρου, ένα προηγμένο περιβάλλον αναζήτησης σχολικών βιβλίων και μαθημάτων με λέξεις-κλειδιά και ποικίλα φίλτρα (εκπαιδευτική βαθμίδα, τάξη, τύπος βιβλίου, θεματολογία/γνωστικό αντικείμενο).

Υποστηρίζει αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά και μέσα στα σώματα κειμένων των σχολικών βιβλίων (pdf), με προβολή των κειμένων όπου εντοπίστηκαν.

Περιλαμβάνει επίσης ξεχωριστή καρτέλα για κάθε σχολικό βιβλίο, με πλήρη τεκμηρίωση με μεταδεδομένα κάθε διαθέσιμης ψηφιακής μορφής (pdf, html, εμπλουτισμένης html, ibook και ψηφιακών μορφών για αμβλύωπες), καθώς και ξεχωριστή καρτέλα για κάθε «μάθημα», με στοιχεία περιγραφής/τεκμηρίωσης του μαθήματος και άμεση πρόσβαση σε  όλα τα σχολικά βιβλία του μαθήματος σε όλες τις διαθέσιμες ψηφιακές μορφές τους.

Τι μπορείτε να κάνετε:

 Μεταβείτε στο μάθημα που σας ενδιαφέρει και βρείτε συγκεντρωμένα όλα τα βιβλία του μαθήματος!

 Μεταβείτε στην καρτέλα του σχολικού βιβλίου και επιλέξτε την ψηφιακή μορφή που θέλετε: pdf, html εμπλουτισμένη με διαδραστικά μαθησιακά αντικείμενα, μορφή για αμβλύωπες, για συσκευές ipad, κ.ά.

 Επιλέξτε αναζήτηση μέσα στο περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων και βρείτε σε ποιο βιβλίο και παράγραφο αναφέρεται ο όρος που ψάχνετε! Αξιοποιήστε τη δυνατότητα αυτή σε διαθεματικές δραστηριότητες!

 Ή, αν θέλετε, πλοηγηθείτε στο οικείο σας περιβάλλον, μέσα από τις γνωστές «μαργαρίτες» των τάξεων και των μαθημάτων.

Αξιοποιήστε το νέο  αποθετήριο και στείλτε μας τυχόν σχόλια και παρατηρήσεις για βελτιώσεις εδώ: ebooks-helpdesk@cti.gr

Το Αποθετήριο «Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία» (Photodentro ebooks) αναπτύχθηκε από το ΙΤΥΕ «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ» στο πλαίσιο του έργου «Επέκταση και Αξιοποίηση της Ψηφιακής Εκπαιδευτικής Πλατφόρμας, των Διαδραστικών Βιβλίων και του Αποθετήριου Μαθησιακών Αντικειμένων» (Ψηφιακό Σχολείο ΙΙ) του ΕΠ «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του ΕΣΠΑ 2014-2020, με συγχρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΚΤ) και το Ελληνικό Δημόσιο.

Αποτελεί αναβάθμιση του αντίστοιχου ιστοτόπου που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του έργου «Ψηφιακή Εκπαιδευτική Πλατφόρμα, Διαδραστικά Βιβλία και Αποθετήριο Μαθησιακών Αντικειμένων» (Ψηφιακό Σχολείο Ι) του ΕΠ «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του ΕΣΠΑ 2007-2013.

 

Πώς θα είναι η Ελλάδα μετά από δέκα χρόνια, το 2033...

 

Να ένα πολύ ενδιαφέρον επιστημονικά κείμενο από την ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ...

Επτά διακεκριμένοι επιστήμονες και έμπειρα στελέχη περιβαλλοντικών οργανώσεων μας δίνουν εικόνες από το μέλλον μιας χώρας που βρίσκεται στην «επικίνδυνη ζώνη» της κλιματικής κρίσης.

Πριν από λίγες μέρες επικοινωνήσαμε για τις ανάγκες ενός ρεπορτάζ με τον Πέτρο Κουτράκη, καθηγητή Περιβαλλοντικών Επιστημών και διευθυντή του Κέντρου Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης, Κλιματικής Αλλαγής και Ενέργειας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Toν ρωτήσαμε αν βρισκόταν στην Ελλάδα για διακοπές στη γενέτειρά του, τις Αρχάνες της Κρήτης. «Θα έρθω το φθινόπωρο. Τα καλοκαίρια στην Ελλάδα έχουν γίνει κόλαση. Αυτά που λέγαμε επί χρόνια δυστυχώς επαληθεύτηκαν. Πρέπει να αναθεωρήσουμε άμεσα τον τρόπο ζωής μας, να κάνουμε πολλά για να προσαρμοστούμε στην καινούργια κατάσταση, να γίνουν ριζικές αλλαγές», μου απάντησε. «Θα έπρεπε, λοιπόν, να πούμε στους συμπολίτες μας πώς θα είναι το μέλλον στην πατρίδα μας. Ισως αυτό μας δώσει έναν καινούργιο σκοπό…». Πώς θα είναι, όμως, το μέλλον σ’ αυτόν τον τόπο; Πώς θα είναι η Ελλάδα του 2033, για παράδειγμα, με δεδομένη την κλιματική κρίση; Θα έχουμε επάρκεια πόσιμου νερού και τροφίμων; Θα ζουν ψάρια στις θάλασσές μας; Ποιες θα είναι οι βασικές πηγές ενέργειας; Με ποια «όπλα» θα αντιμετωπίζουμε τους πιο συχνούς και πιο παρατεταμένους καύσωνες, ιδιαίτερα στα πυκνοκατοικημένα αστικά κέντρα; Θα έχει επηρεαστεί ο τουρισμός και κατ’ επέκταση η οικονομία μας; Θα έχουν μείνει αλώβητα κάποια από τα δάση μας; Να απελπιστούμε ή υπάρχουν κάποιοι λόγοι αισιοδοξίας εντέλει; Αυτά τα ερωτήματα θέσαμε, μεταξύ άλλων, σε επτά επιστήμονες και στελέχη περιβαλλοντικών οργανώσεων.

«Από τη γέννησή του, πριν από 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια, ο πλανήτης μας έχει βιώσει διαφορετικές κλιματικές συνθήκες. Πολλά ζωικά και φυτικά είδη χάθηκαν λόγω ραγδαίων, βίαιων αλλαγών. Οπως και πολιτισμοί. Οι ξηρασίες που έπληξαν μεταξύ 800 και 1000 μ.Χ. την Κεντρική Αμερική προκάλεσαν την εξαφάνιση των Μάγια. Στη διάρκεια της Μικρής Εποχής των Παγετώνων, τον 15ο αι., η Γροιλανδία έγινε πολύ πιο ψυχρή, αναγκάζοντας τους Βίκινγκς να εγκαταλείψουν τις πόλεις τους», λέει ο κ. Κουτράκης. «Αναπόφευκτα, τα επόμενα χρόνια η Ελλάδα θα γίνει θερμότερη και ξηρότερη, με λιγότερη βλάστηση. Πρέπει να αναπτύξουμε χωρίς άλλη καθυστέρηση πολιτικές προσαρμογής και βιωσιμότητας. Και να μην απελπιζόμαστε. Ευτυχώς, οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν πρόσβαση σε τεχνολογίες τις οποίες οι Μάγια και οι Βίκινγκς δεν διέθεταν».

~~~~~

Πέτρος Κουτράκης
Καθηγητής Περιβαλλοντικών Επιστημών, διευθυντής του Κέντρου Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης, Κλιματικής Αλλαγής και Ενέργειας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ

Αφαλάτωση και οικιακά φωτοβολταϊκά

Βιώνουμε µια ταχεία κλιµατική αλλαγή σε παγκόσµια κλίµακα. Αναπόφευκτα, η Ελλάδα τα επόµενα χρόνια θα γίνει θερµότερη και ξηρότερη, µε λιγότερη βλάστηση. Η γεωργία θα πληγεί. Η παραγωγή σταφυλιών και ελαιολάδου σε περιοχές της νότιας Ελλάδας (π.χ. Κρήτη) θα μειωθεί, ενώ αντίθετη τάση θα παρατηρηθεί στη βόρεια Ελλάδα. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει ήδη στις ΗΠΑ: η αμπελοκαλλιέργεια στην Καλιφόρνια υποχωρεί, ενώ το Ορεγκον και η Ουάσιγκτον έχουν γίνει ιδανικές για αμπελώνες. Η ανάπτυξη καλλιεργειών που αντέχουν στην ξηρασία θα είναι αναγκαία, όπως και η καλλιέργεια μέσα σε κτίρια, ως νέος τρόπος για να εξασφαλιστεί επαρκής παραγωγή τροφίμων. Η αλλαγή του κλίματος θα αποτελέσει μείζονα πρόκληση για την επισιτιστική ασφάλεια. Η παραγωγή υγιεινών τροφίμων με τη χρήση βιοτεχνολογίας θα παίξει σημαντικό ρόλο. Οι νεότερες γενιές θα γνωρίζουν περισσότερο πόσο κακό κάνει το κρέας στην υγεία μας (με ορμόνες, αντιβιοτικά και χημικά), αλλά και στα ζώα και στο περιβάλλον. Σήμερα θανατώνονται ετησίως 2-3 δισ. αγελάδες και περίπου 50 δισ. κοτόπουλα. Για την εκτροφή τους χρησιμοποιείται το 30% της παγκόσμιας καλλιεργήσιμης γης. Επίσης, το 20%-25% των ετήσιων αερίων του θερμοκηπίου που ευθύνονται για την υπερθέρμανση του πλανήτη συνδέονται με τη βιομηχανία κρέατος.

Τα αποθέματα νερού θα μειωθούν. Τα χιόνια στα ορεινά θα λιώνουν νωρίτερα και οι βροχοπτώσεις θα είναι λιγότερο συχνές αλλά δυνατές. Επομένως θα είναι πιο δύσκολη η συγκράτηση και αποθήκευση του βρόχινου νερού στους υδροφόρους ορίζοντες. Η αφαλάτωση θα διαδοθεί ευρέως, ειδικά στα νησιά. Κι επειδή η αντίστροφη ώσμωση είναι πολύ ακριβή γιατί απαιτεί μεμβράνες και ενέργεια, θα προτιμάται η χρήση θερμότητας από ηλιακά θερμοηλεκτρικά εργοστάσια για την εξάτμιση του θαλασσινού νερού. Λόγω της μεγάλης ηλιοφάνειας στην Ελλάδα, ο συνδυασμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και αφαλάτωσης θα είναι μια πολύ βιώσιμη επένδυση.

Η κυκλοφορία θα περιοριστεί, αφού οι περισσότεροι πολίτες θα εργάζονται από τα σπίτια τους για εταιρείες που βρίσκονται στην Ελλάδα, στην Ευρώπη ή σε άλλα μέρη του κόσμου. Τα ιδιόκτητα αυτοκίνητα θα είναι λιγότερα, θα προτιμώνται τα ταξί μέσω διαδικτυακών εφαρμογών.

Πολλοί Ελληνες πιστεύουν ακόμη λανθασμένα ότι ο κλιματισμός είναι κακός για την υγεία τους. Μέχρι το 2033, κάθε σπίτι, κάθε κτίριο στη χώρα θα διαθέτει κλιματισμό. Κι επειδή η έκθεση στον καπνό από τις πυρκαγιές –όπως και τη σκόνη από τις ερημοποιημένες περιοχές– θα είναι ολοένα και συχνότερη, θα χρησιμοποιούνται και συσκευές φιλτραρίσματος αέρα, οι οποίες θα είναι πιο οικονομικές και εύχρηστες.Θα χρειαζόμαστε πιο πολλή ηλεκτρική ενέργεια για ψύξη και θέρμανση, καθώς και για τη φόρτιση των οχημάτων, γι’ αυτό ηλιακοί συλλέκτες με μπαταρίες θα τοποθετηθούν στα περισσότερα σπίτια. Θα χρησιμοποιούνται και μικρές κάθετες ανεμογεννήτριες, που θα απαιτούν ελάχιστο χώρο. Οι νέας γενιάς οικιακές συσκευές θα έχουν και μπαταρίες για να αποθηκεύουν ενέργεια κατά τη διάρκεια της ημέρας, όταν υπάρχει πλεόνασμα ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο ορεινός τουρισμός θα γίνει πολύ δημοφιλής, αφού οι τουρίστες, ξένοι και ντόπιοι, θα επιδιώκουν εξορμήσεις σε πιο πράσινα και δροσερά μέρη στην ηπειρωτική Ελλάδα, όχι στα νησιά.

Στο μέτωπο της οικονομίας, μεγάλο μέρος του εθνικού προϋπολογισμού θα απαιτείται για τη διαχείριση των δυσμενών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Θα είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί ένα εθνικό σύστημα ασφάλισης στο οποίο οι ιδιοκτήτες ακινήτων και οι δήμοι θα πληρώνουν ασφάλιστρα. Τα κονδύλια θα χρησιμοποιούνται για την αντιστάθμιση ζημιών που σχετίζονται με πυρκαγιές, πλημμύρες, ισχυρούς ανέμους και άλλα φαινόμενα. Παρόμοιο σύστημα υπάρχει στις ΗΠΑ, μια και οι ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες δεν είναι σε θέση να αποζημιώνουν τους ασφαλισμένους σε περιπτώσεις μεγάλης έκτασης καταστροφών.

Είμαι αισιόδοξος, παρ’ όλα αυτά. Εχουμε ήλιο, θαλασσινό νερό και καλά εκπαιδευμένο επιστημονικό και εργατικό δυναμικό. Μπορούμε να αναπτύξουμε –με επιστήμονες και εκπροσώπους όλων των παραγωγικών τομέων χωρίς πολιτικές ατζέντες– στρατηγικές προσαρμογής και βιωσιμότητας, οι οποίες θα εφαρμοστούν τα επόμενα δέκα χρόνια. Οι Ελληνες είμαστε συνηθισμένοι στις προκλήσεις και θα υπάρξουν ευκαιρίες για νέες τεχνολογίες και επιχειρηματικές δραστηριότητες, που θα συμβάλουν στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Πιστεύω ακράδαντα ότι η Ελλάδα του 2033 μπορεί να είναι καλύτερη από τη σημερινή, αλλά πρέπει να ξεκινήσουμε τώρα να προσπαθούμε γι’ αυτό.

~~~~~

Μανώλης Πλειώνης
Καθηγητής Φυσικής ΑΠΘ, διευθυντής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών

Απειλή (και) για το βιοτικό επίπεδο

Με υπερδιπλάσιο ρυθμό ανόδου της θερμοκρασίας στην ευρύτερη περιοχή μας σε σχέση με τον παγκόσμιο μέσο όρο, μια ρεαλιστική προσέγγιση που βασίζεται σε έγκυρα κλιματικά μοντέλα, αλλά και στη συσσωρευμένη εμπειρία των τελευταίων ετών, χωρίς να χρειαστεί κανείς να γίνει μάντης Κάλχας, δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας. Οι προκλήσεις για τη χώρα μας θα είναι πολλές: ένταση των πλημμυρικών φαινομένων λόγω της αύξησης της ραγδαιότητας των βροχοπτώσεων· επιδείνωση των δασικών πυρκαγιών με συνέπειες στην ποιότητα της ζωής του πληθυσμού και τη βιοποικιλότητα· περισσότεροι θαλάσσιοι καύσωνες σε όλη τη Μεσόγειο με επιπτώσεις στην αλιεία· σταδιακή ερημοποίηση περιοχών και μείωση των υδάτινων πόρων, με παρενέργειες στη γεωργία και την κτηνοτροφία· διάβρωση των ακτών και αύξηση της καλοκαιρινής θερμικής δυσφορίας, που θα επηρεάσουν τον τουρισμό. Ολα αυτά αναμένεται να αποτελέσουν σημαντικό αίτιο οικονομικής κρίσης και μείωσης του βιοτικού επιπέδου του λαού μας.

Στο πλαίσιο μάλιστα μιας διαχρονικής πραγματικότητας, όπου η επιστημονική κοινότητα απαξιώνεται όταν δεν εξυπηρετεί πολιτικά αφηγήματα, οι επιστημονικές εξελίξεις συχνά αγνοούνται, η διεθνής εμπειρία δεν αξιοποιείται επαρκώς και, όταν η ανάγκη το επιβάλλει, επαφιόμαστε στη χρήση έκτακτων ευρωπαϊκών μηχανισμών στήριξης και στην αυτοθυσία πυροσβεστών, ενστόλων και εθελοντών, γίνεται σαφές ότι η ελληνική πολιτεία δεν λειτουργεί προληπτικά, συντεταγμένα και με πρόγραμμα, αλλά κατόπιν εορτής. Επομένως, αναποτελεσματικά. Ομως η ένταση και η συχνότητα των φυσικών καταστροφών δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν πλέον με τον συνήθη εμπειρισμό και τις στρατηγικές που αναπτύχθηκαν πριν από πολλές δεκαετίες, σε ένα πιο ήπιο κλιματικό υπόβαθρο.

Η εικόνα της Ελλάδας το 2033 εξαρτάται, λοιπόν, από τις απαντήσεις που θα δώσει στις αλληλένδετες κλιματικές και γεωπολιτικές προκλήσεις. Η συστηματική αύξηση της θερμοκρασίας, η αβεβαιότητα για το ενεργειακό κόστος λόγω των γεωπολιτικών αναταραχών και η συχνή αναποτελεσματικότητα του κρατικού μηχανισμού κάνουν επιτακτική την ανάγκη στρατηγικού αναπροσανατολισμού και αλλαγής τρόπου σκέψης σε όλα τα επίπεδα. Πλέον η εκπόνηση σχεδίων πρόληψης και αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών απαιτεί τη συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων (κυβέρνησης, αυτοδιοίκησης, επιστημόνων, κοινωνίας των πολιτών). Κι αυτά τα σχέδια πρέπει να βασίζονται σε στοιχεία, δεδομένα, διεθνή εμπειρία, επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη – όχι να παρουσιάζονται για το θεαθήναι μόνο με κάποιους «ειδικούς», αλλά με τη συντεταγμένη επιστημονική κοινότητα, μέσω του εθνικού δικτύου CLIMPACT στο οποίο συμμετέχουν 24 ερευνητικοί και ακαδημαϊκοί φορείς από την Ελλάδα και την Κύπρο.

Οι πολιτικές προσαρμογής στις νέες συνθήκες κλιματικής αποσάρθρωσης και η πορεία προς την κοινωνική και οικονομική ανθεκτικότητα περνούν μέσα από αλλαγή τόσο του παραγωγικού όσο και του καταναλωτικού μοντέλου. Η συζήτηση πρέπει κάποια στιγμή να ανοίξει χωρίς παρωπίδες και ιδεοληψίες. Αυτό που διακυβεύεται είναι η ευημερία των πολιτών, η σταθερότητα της οικονομίας, η προστασία και διατήρηση του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, όλα απαραίτητα για το μέλλον των παιδιών μας που μεγαλώνουν σε έναν ολοένα και πιο αβέβαιο και βίαιο κόσμο.

~~~~~

Δημήτρης Καραβέλλας
Γενικός διευθυντής WWF Eλλάς

Τα καλοκαίρια του λεoντόψαρου

Το ελληνικό καλοκαίρι που όλοι λατρεύουμε έχει ήδη ξεκινήσει να μεταλλάσσεται σημαντικά από αυτό που κάποτε γνωρίζαμε. Αν προσπαθούσα να φανταστώ πώς θα μοιάζει σε δέκα χρόνια, θα στεκόμουν σε τρεις παράγοντες που θα καθορίσουν πολλά.

Η κλιματική κρίση: το 2033 θα έχει πιθανότατα περισσότερους και πιο παρατεταμένους καύσωνες. Οι συνθήκες θα ευνοούν δηλαδή την εμφάνιση ακόμη πιο έντονων καταστροφικών δασικών πυρκαγιών. Αν οι φετινές τραγικές επιδόσεις μας στη διαχείρισή τους συνεχιστούν, μέχρι τότε θα έχουν καεί άλλα 15 εκατομμύρια στρέμματα δασών, δηλαδή το 5% της συνολικής έκτασης της χώρας μας. Οι μειωμένες βροχοπτώσεις θα έχουν επίσης αναμφίβολα εντείνει το πρόβλημα της λειψυδρίας. Οι θάλασσές μας θα έχουν γίνει πιο ζεστές, καθώς, ως γνωστόν, τα νερά της Μεσογείου θερμαίνονται κατά 20% πιο γρήγορα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ ο βυθός θα έχει πλέον κατακλυστεί από ξενικά είδη, όπως το λεoντόψαρο και ο λαγοκέφαλος.

Η διαχείριση των ακτών και των παραλιών: το αποτύπωμα του τουρισμού μεγαλώνει ολοένα και περισσότερο, ενώ η διαχείριση των ακτών και των παραλιών θεωρείται αποκλειστικά αντικείμενο οικονομικής εκμετάλλευσης (υπό την επίσημη μάλιστα θεσμική έγκριση του υπουργείου Οικονομικών) και όχι αναγκαίο περιβαλλοντικό πρόταγμα. Με την παρανομία και την αυθαιρεσία να ανθούν, αν δεν υπάρξει ριζική αλλαγή πολιτικής, οι αδόμητες ακτές και οι ελεύθερες παραλίες θα έχουν γίνει είδη προς εξαφάνιση.

Η κοινωνική αφύπνιση και δράση: πώς θα είναι το καλοκαίρι –και η χώρα μας γενικότερα– το 2033 εξαρτάται και από εμάς. Μπορούμε να ελπίζουμε σε ένα σενάριο πάνδημης περιβαλλοντικής σύμπνοιας και δράσης; Η επόμενη δεκαετία έχει ανάγκη την κλιματική δράση σε όλα τα επίπεδα, καθώς και τη μαζική αποκατάσταση και διατήρηση των σημαντικών οικοσυστημάτων μας. Η δική μας συλλογική αντίδραση ως κοινωνίας, τα δικά μας «θέλω» και οι δικές μας οργανωμένες διεκδικήσεις και συμπεριφορές, είναι ίσως αυτές που έχουν τη δύναμη να ανατρέψουν ορισμένες τουλάχιστον από τις δυσοίωνες προβλέψεις και να διατηρήσουν το καλοκαίρια της καρδιάς μας.

~~~~~

Μαργαρίτα Αριανούτσου – Φαραγγιτάκη
Ομότιμη καθηγήτρια Οικολογίας και Χερσαίων Οικοσυστημάτων ΕΚΠΑ

Η νέα σχέση με τα οικοσυστήματα

Δεν θα µπω στη διαδικασία να προβλέψω σε ποια κατάσταση θα είναι η ελληνική φύση το 2033. Προτιμώ να πω τι προσδοκώ να έχει γίνει την επόμενη δεκαετία. Θα ήθελα να υλοποιούνται όσα προβλέπει η σύμβαση της Ευρωπαϊκής Ενωσης για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας την οποία η χώρα μας έχει υπογράψει, να μη μένουμε μόνο σε εξαγγελίες και ευχολόγια. Να υπάρχει ευρεία αναγνώριση των οικοσυστημικών υπηρεσιών, γιατί σήμερα, δυστυχώς, καμία ουσιαστική συζήτηση δεν γίνεται για όσα μας προσφέρουν τα οικοσυστήματά μας, χερσαία, θαλάσσια και εσωτερικών υδάτων – τα βλέπουμε σαν κάτι στατικό. Κι όμως, είναι πολλά και πολύτιμα τα «δώρα» τους: από την παραγωγή οξυγόνου, τη δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα (από τα δάση και τις θάλασσες), τη συγκράτηση των εδαφών, τον καθαρισμό της ατμόσφαιρας και τον υδρολογικό κύκλο, μέχρι μια πληθώρα προϊόντων και, φυσικά, την αναψυχή και τη γνώση. Βίαιες μεταβολές στη λειτουργία των οικοσυστημάτων έχουν επιπτώσεις και στις προσφερόμενες οικοσυστημικές υπηρεσίες, αποτελούν, δηλαδή, πλήγμα για την ευημερία των ανθρώπων που βασίζεται σε αυτές.

Θα ήθελα να έχει συνειδητοποιηθεί η ευαλωτότητα του ελληνικού φυσικού περιβάλλοντος, να έχουν χαραχθεί και να εφαρμόζονται πολιτικές για την προστασία του με στόχο την αειφορία. Να μην ξεχνάμε την αξία των φυσικών οικοσυστημάτων εν ονόματι του (συνήθως βραχυπρόθεσμου) οικονομικού κέρδους και ό,τι αποτελεί στοιχείο βιοποικιλότητας να το προστατεύουμε ουσιαστικά, χωρίς αστερίσκους. Να μη δαιμονοποιούμε απλώς την κλιματική αλλαγή, αλλά να παράγουμε πολιτικές για την προσαρμογή της χώρας μας στην κλιματική αλλαγή και τον μετριασμό των επιπτώσεών της.

Στο πλαίσιο της διατήρησης της ελληνικής βιοποικιλότητας, αφενός να αναγνωρίζουμε τον οικολογικό ρόλο που παίζει η φωτιά στα μεσογειακά οικοσυστήματα και αφετέρου να μην προβαίνουμε σε μη επιστημονικά ορθές ενέργειες δήθεν αποκατάστασης των καμένων εκτάσεων, αδιακρίτως συνθηκών και ιστορίας των περιοχών. Είναι λάθος, για παράδειγμα, η προώθηση φυτεύσεων με τα λεγόμενα βραδύκαυστα πλατύφυλλα, τα οποία απαιτούν ψυχρότερες και υγρότερες συνθήκες (πού θα τις βρουν στο νέο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής) και μύθος τα πυρίμαχα κυπαρίσσια (δεν υπάρχει φυτό που να μην καίγεται).

Στην Ελλάδα του 2033 εύχομαι να έχει ισχυροποιηθεί ξανά η περιβαλλοντική εκπαίδευση που τα τελευταία χρόνια έχει αφεθεί στην τύχη της. Αν δεν μιλήσουμε στα παιδιά για όσα διακυβεύονται από την κλιματική κρίση και την καταστροφή του περιβάλλοντος, αν δεν τους διδάξουμε ότι απέναντι στο δάσος έχουμε και υποχρεώσεις –δεν απολαμβάνουμε μόνο όσα μας προσφέρει–, πώς θα γίνουν συνειδητοποιημένοι πολίτες; Αν όλα αυτά δεν έχουν συμβεί μέχρι τότε, φοβάμαι ότι δεν έχουμε ελπίδα…

~~~~~

Γιώργος Παππάς
Γιατρός παθολόγος

Νέοι μύκητες και αρχαία παθογόνα

Θερμότερα καλοκαίρια, όπως αυτά που αναμένεται να ζούμε έως το 2033, σημαίνουν τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο μπορεί να ενδημεί το κουνούπι Aedes albopictus, ένας από τους φορείς του Τσικουνγκούνια. Η ενδημικότητα αυτού του τροπικού ιού στην Ελλάδα στο μεσοπρόθεσμο μέλλον θεωρείται δεδομένη, αφού οι καιρικές συνθήκες θα επιτρέψουν την εγκατάσταση στη χώρα μας και του Aedes aegypti, επίσης διαβιβαστή του Τσικουνγκούνια. Αυτό το κουνούπι, όμως, μεταφέρει και τον ιό του δάγκειου πυρετού, κάτι που σημαίνει ότι κινδυνεύουμε να επιστρέψουμε στην εποχή, εκατό χρόνια πριν, που ο δάγκειος προκαλούσε επιδημίες στην ελληνική επικράτεια. Θερμότερα και μακρύτερα καλοκαίρια συνεπάγονται φυσικά και συχνότερη επαφή των ανθρώπων με τα κουνούπια Culex pipiens, ενδιάμεσους ξενιστές του ιού του Δυτικού Νείλου – άρα και αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητα από τον συγκεκριμένο ιό.

Απότοκα της κλιματικής αλλαγής (άμεσα ή έμμεσα μέσω των πυρκαγιών) είναι και τα πλημμυρικά φαινόμενα, που ενδέχεται να οδηγούν σε συρροές και μικροεπιδημίες λεπτοσπείρωσης, αλλά και σε εστιακές εμφανίσεις κρουσμάτων χολέρας σε χώρους με προβληματικές συνθήκες ύδρευσης – αποχέτευσης, όπως σε πρόχειρες – ατελείς μονάδες διαβίωσης μεταναστών. Οι μεταναστευτικές ροές του 2033, άλλωστε, θα είναι πολύ εντονότερες λόγω της κλιματικής κρίσης. Εκατομμύρια άνθρωποι από ερημοποιημένες περιοχές της βόρειας και κεντρικής Αφρικής θα αναζητούν την επιβίωση στην Ευρώπη. Οι κλιματικοί μετανάστες, βέβαια, θα φέρνουν μαζί τους και το επιδημικό προφίλ του τόπου τους, οπότε θα αναγνωρίζουμε με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα περιστατικά πολυανθεκτικής φυματίωσης.

Νέοι μύκητες είναι πιθανό να παρουσιάσουν εξελικτική προσαρμογή στις αυξανόμενες θερμοκρασίες και να γίνουν «φιλικοί» προς τον άνθρωπο, κατά το παράδειγμα της διαβόητης Candida auris. Το παγωμένο μέχρι πρόσφατα υπέδαφος της Αρκτικής έχει αρχίσει να αποψύχεται, με αποτέλεσμα την απόψυξη αρχαίων παθογόνων. Κάποια από αυτά (βλ. Pandoravirus) θα μπορούσαν να είναι επικίνδυνα για τον άνθρωπο, ιδιαίτερα λόγω της απουσίας προγενέστερης ανοσίας του ανθρώπινου είδους απέναντί τους. Η γρίπη των πτηνών θα εξακολουθεί να προκαλεί οικολογική καταστροφή, με εξαφάνιση αρκετών ειδών πτηνών και συνεχιζόμενη προσαρμογή στα θηλαστικά.

Ετσι, όπως ίσως διαβάσουν οι αναγνώστες της «Καθημερινής» σε κάποιο από τα φύλλα του 2033, «έκθεση της ομάδας εργασίας του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων εκφράζει ανησυχητικές προβλέψεις για την αλληλεπίδραση παθογόνων και κλιματικής αλλαγής έως το 2043, με εμφάνιση, σε βάθος δεκαετίας, νέων λοιμώξεων από κρότωνες (τα γνωστά τσιμπούρια) στη νότια Ευρώπη, με αύξηση τροφιμογενών λοιμώξεων από ατελή συντήρηση τροφίμων, με συνεχείς επιμολύνσεις του υδροφόρου ορίζοντα και με πιθανή ενδημικότητα ακόμη και της ελονοσίας. “Φανταστείτε πόσο ασφαλέστεροι θα ήμασταν σήμερα αν είχαμε δράσει δέκα χρόνια πριν, το 2023, περιορίζοντας την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής”, σημείωσε ο επικεφαλής της ομάδας»…

~~~~~

Γιώργος Σαρελάκος
Επικεφαλής Aegean Rebreath

Θάλασσες με «πλαστικούς» βυθούς

Το 2033 θα μπορούσαμε να βλέπουμε την κοινωνία μας, την κεντρική κυβέρνηση, τις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές, τις επιχειρήσεις –και τον εαυτό μας, φυσικά– να κατανοούν πραγματικά και σε βάθος την περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική αξία των ελληνικών θαλασσών. Θα μπορούσαμε να μιλάμε με ειλικρίνεια για την ανάγκη της προστασίας τους και του σχεδιασμού ουσιαστικών πολιτικών, πέρα από γραφικές εξαγγελίες, δηλώσεις καθωσπρεπισμού και ευχολόγια που χαϊδεύουν αυτιά. Σε δέκα χρόνια θα μπορούσαμε να απολαμβάνουμε υγιείς θάλασσες και βυθούς. Ωστόσο, οι προβλέψεις και εκτιμήσεις που γίνονται με βάση όσα συμβαίνουν σήμερα στη χώρα δεν μας οδηγούν στο ελπιδοφόρο μέλλον που ονειρευόμαστε.

Οι θάλασσές μας είναι ήδη άδειες από ψάρια και γεμάτες απορρίμματα. Τα σκουπίδια κάτω από την επιφάνεια του νερού εξακολουθούν να αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο, η ελαχιστοποίηση της παραγωγής και της κατανάλωσης των πλαστικών μιας χρήσης αποτελεί θεωρητική αναφορά, οι πηγές ρύπανσης σε όλη την Ελλάδα συνεχίζουν ανενόχλητα το ολέθριο έργο τους, η υπεραλίευση επίσης, το παράκτιο περιβάλλον υποβαθμίζεται ολοένα και περισσότερο, η θαλάσσια χλωρίδα καταστρέφεται με γοργούς ρυθμούς, στοχευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα στα σχολεία δεν υφίστανται και η ενεργοποίηση των θεσμικών οργάνων παραμένει ανύπαρκτη.

Μακάρι να μπορούσαμε να ήμασταν αισιόδοξοι, να λέγαμε πως το 2033 το ανθρώπινο αποτύπωμα στις θάλασσές μας θα έχει μειωθεί. Το να είμαστε αισιόδοξοι, όμως, προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ολιστικού σχεδίου για την αντιμετώπιση αυτού του τεράστιου προβλήματος. Ενός εθνικού σχεδίου! Και ταυτόχρονα, φορείς που θα λαμβάνουν γενναίες, συχνά δύσκολες αποφάσεις, που θα εμπνέονται καινοτόμες πολιτικές. Και δυστυχώς αυτά δεν υπάρχουν: ούτε μακρόπνοο σχέδιο ούτε φορείς που να θέλουν και να έχουν την επάρκεια να το υλοποιήσουν.

Το 2033 θα είχαμε τη δυνατότητα να χαμογελάμε για την πρόοδο που θα είχαμε επιτελέσει ως κοινωνία, για τις περιβαλλοντικές νίκες μας. Αλλά δεν υφίστανται οι αναγκαίες προϋποθέσεις. Κι αφού στην πλειονότητά μας δεν φαίνεται να ενοχλούμαστε ως πολίτες για την τωρινή κατάσταση –ή μήπως κατάντια;– των θαλασσών μας, πολύ φοβάμαι ότι και το 2033 θα απολαμβάνουμε τον καφέ μας σε πλαστικό ποτήρι αντικρίζοντας λιμάνια και κολπίσκους που θα κρύβουν μόνο «πλαστικούς» βυθούς…

~~~~~

Αλέξανδρος Π. Δημητρακόπουλος
Πρόεδρος τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος ΑΠΘ

Απογύμνωση και διάβρωση

Δέκα χρόνια είναι μεγάλο χρονικό διάστημα, δεν φαίνεται όμως αρκετό για να αλλάξει το καθεστώς διαχείρισης των δασικών πυρκαγιών στη χώρα μας. Πρέπει να υπάρχει πραγματική διάθεση για ουσιαστικές αλλαγές και πολιτική βούληση για λήψη θεσμικών μέτρων, κάτι που φαίνεται να λείπει διαχρονικά από τις κυβερνήσεις. Αντί αυτών, ακούμε δικαιολογίες, ευχολόγια και εξαγγελίες προμήθειας περισσότερων δασοπυροσβεστικών μέσων κατόπιν εορτής. Κι αφού αυτή η κατάσταση δεν βελτιώθηκε τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια (από το 1998 που ανέλαβε την καταστολή των δασικών πυρκαγιών το Πυροσβεστικό Σώμα), τώρα θα αλλάξει; Κάθε πέρυσι και καλύτερα…

Η κλιματική κρίση επιδεινώνεται γρηγορότερα από τις προβλέψεις των κλιματικών μοντέλων. Εχουμε πιο πολλούς και πιο έντονους καύσωνες, παρατεταμένη ξηρασία, συσσώρευση νεκρής δασικής καύσιμης ύλης, αύξηση του «εποικισμού» δασικών περιοχών και, ως επακόλουθο, περισσότερες μεγάλες (άνω των 100.000 στρεμμάτων) πυρκαγιές που καταστρέφουν με τεράστια σφοδρότητα καύσης (mega-fires) σε ετήσια βάση 1,5 εκατ. και πλέον στρέμματα πανελλαδικά.

Πώς θα ήθελα να είναι η κατάσταση το 2033; Να έχει γίνει εκ βάθρων θεσμική αλλαγή με τη δημιουργία ενιαίου φορέα δασοπυρόσβεσης, που θα περιλαμβάνει με ισότιμη συμμετοχή το Πυροσβεστικό Σώμα, τη Δασική Υπηρεσία και τους ΟΤΑ. Να υπάρχει οργάνωση, επιτελικός σχεδιασμός και, κυρίως, συμμετοχή όλων των φορέων σε όλες τις διαδικασίες αντιμετώπισης των πυρκαγιών, από την πρόληψη μέχρι την καταστολή, με διακριτούς ρόλους και αρμοδιότητες. Να γίνεται εντατική διαχείριση των δασών από τη Δασική Υπηρεσία με γνώμονα την απομάκρυνση της πλεονάζουσας βιομάζας, τη διάνοιξη εκτεταμένου οδικού δικτύου και αντιπυρικών ζωνών. Να πραγματοποιούνται εικοσιτετράωρες περιπολίες με drones στα πιο «πυροεπικίνδυνα» δάση, καθώς και χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας στις επικοινωνίες και στον επιστημονικό σχεδιασμό. Για κάθε δασικό σύμπλεγμα να υπάρχουν επιτελικά σχέδια αντιμετώπισης της φωτιάς και βέλτιστης χρήσης εναέριων και επίγειων δασοπυροσβεστικών μέσων για τον περιορισμό πιθανών λανθασμένων αποφάσεων και σπασμωδικών αντιδράσεων.

Πώς θα είναι πιθανότατα η κατάσταση το 2033; Η Αττική –και μεγάλο μέρος της υπόλοιπης χώρας– θα έχει σχεδόν απογυμνωθεί από δάση. Σοβαρά πλημμυρικά και διαβρωτικά φαινόμενα τον χειμώνα και ολοένα και θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια θα δοκιμάζουν τις αντοχές των πολιτών. Η ατμοσφαιρική ρύπανση θα κάνει ανυπόφορες τις συνθήκες ζωής στις κατοικημένες περιοχές έπειτα από μεγάλες πυρκαγιές. Ο ένας θα ρίχνει την ευθύνη στον άλλον στο πλαίσιο της πολιτικής αντιπαράθεσης και όλοι μαζί στην κλιματική κρίση. Καμιά συγγνώμη δεν θα ακούγεται από κανέναν και για τίποτα. Θα φταίνε πάντα οι άλλοι και ο καιρός!

Πηγή: kathimerini.gr

 

Τα τεχνολογικά επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων...

 

Τα τεχνολογικά επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων είναι πολλά και σημαντικά. Υπάρχουν όμως δύο θεωρίες που, κατά κάποιο τρόπο, τα υποβαθμίζουν. Σύμφωνα με την πρώτη, οι Έλληνες δεν έκαναν τίποτα άλλο από το να υιοθετήσουν τα επιτεύγματα των πολιτισμών της Ανατολής, ενώ σύμφωνα με τη δεύτερη, οι Έλληνες ένας λαός «ποιητών και φιλοσόφων», όπως έχει γραφτεί, έμειναν σε ένα επίπεδο θεωρητικών διατυπώσεων και δεν προχώρησαν στο στάδιο της έμπρακτης εφαρμογής αυτών των σκέψεων, δηλαδή στην τεχνολογία.

Η απάντηση στην πρώτη θεωρία είναι ότι κανένας πολιτισμός δεν προέκυψε από παρθενογένεση, αλλά αναπτύχθηκε πάνω στο έδαφος και τα απομεινάρια άλλων, παλαιότερων. Επίσης, κάθε πολιτισμός επηρεάζεται σαφώς από τους άλλους, είτε με τον πόλεμο, είτε με την ειρηνική συνύπαρξη με αυτούς, είτε μέσω του εμπορίου. Σχεδόν πάντα, ένας πολιτισμός είναι υποχρεωμένος να προσαρμοστεί στις δικές του προκλήσεις και να αναζητήσει λύσεις.

Όσο για τη δεύτερη θεωρία, η τεχνολογία δεν είναι ανεξάρτητη από αισθητικά ή άλλα ιδεώδη των αρχών του πολιτισμού που υπηρετεί. Τα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα των προγόνων μας, δεν είχαν καμία σχέση ούτε με τους ογκώδεις και μεγαλοπρεπείς αιγυπτιακούς ναούς, ούτε εξυμνούσαν στο διηνεκές απόλυτους μονάρχες, αλλά εξέφραζαν το πνεύμα της συμμετρίας, της αρμονίας και το γενικότερο πνεύμα της εποχής.

Η επιστήμη για τους αρχαίους Έλληνες δεν ήταν ποτέ αυτοσκοπός, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ιατρική. Από τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους ξεκινά μια πορεία που ολοκληρώνεται στους ελληνιστικούς χρόνους. Τότε, η τεχνολογία αποκτά ξεχωριστό χαρακτήρα από τη θεωρητική σκέψη.

Οι πολιτισμοί στην αρχαία Ελλάδα - Οι Μυκηναίοι

Τα ελληνικά φύλα άρχισαν να εγκαθίστανται βαθμιαία στον ελλαδικό χώρο γύρω στο 2.000 π.Χ., στα τέλη δηλαδή της Πρώτης Περιόδου της Εποχής του Χαλκού. Στον ελλαδικό χώρο βρήκαν έναν πολιτισμό που είχε δημιουργηθεί από πληθυσμούς, η εθνική σύνθεση των οποίων δεν είναι βέβαια και είναι γνωστοί με τη συλλογική ονομασία Προέλληνες. Στον πολιτισμό αυτό πρέπει να προστεθούν και οι πολιτισμοί του Αιγαίου, του οποίου ο πολιτισμός της ηπειρωτικής Ελλάδας αποτελούσε προέκταση: ο Μινωικός, ο Κυκλαδικός και ο πολιτισμός του ΒΑ Αιγαίου. Ο Μινωικός πολιτισμός, η ελληνικότητα του οποίου αποδείχτηκε από την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β' το 1952 από τους Βέντρις και Τσάντγουικ, εκτείνεται χρονολογικά από το 1.600 π.Χ. ως το 1.100 π.Χ.

Μετά το 1.400 π.Χ. και την κατάκτηση της Κρήτης, οι Μυκηναίοι κυριάρχησαν στην Ελλάδα με κορυφαίο κέντρο τις Μυκήνες και άλλα κέντρα την Τίρυνθα, την Πύλο, την Αθήνα, τη Θήβα, τον Ορχομενό και την Ιωλκό της Μαγνησίας. Όπως πληροφορούμαστε από την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β', ιδιαίτερα αναπτυγμένες ήταν η γεωργία και η κτηνοτροφία, ενώ στους χώρους αποθήκευσης των προϊόντων υπήρχε συστηματική καταγραφή τους. Η στρατιωτική εξάπλωση των Μυκηναίων και η διείσδυσή τους στην Ανατολή μέσω του εμπορίου έφερνε στην Ελλάδα μέταλλα, όπως ο χρυσός, αλλά και ο χαλκός που ήταν απαραίτητος για τις πολεμικές συγκρούσεις και τη βιοτεχνία.

Η οικοδομική που χρησιμοποιούσε πέτρες, πλίνθους και ξύλα έδωσε κατασκευές που ξεκινούσαν από απλές κατοικίες ως και μέγαρα και άλλες, όπως οχυρωματικά έργα, οδογέφυρες και θολωτούς τάφους. Οι Μυκηναίοι όμως, διακρίθηκαν και στη δημιουργία ενός ασφαλούς οδικού δικτύου. Δρόμοι χωρίς μεγάλες κλίσεις, χαραγμένοι με προσοχή σε ορεινές περιοχές, ακόμα και με πλάτος 3,5 - 4,5 μέτρα, οι οποίοι περνούσαν συχνά πάνω από μεγάλες οδογέφυρες. Η μεταλλοτεχνία, η αγγειοπλαστική και η ελεφαντουργία ήταν πολύ αναπτυγμένες. Οι θαλάσσιες μεταφορές διεξάγονταν με πλοία που είχαν έναν ιστό και συνήθως ήταν κωπήλατα. Ίσως το σημαντικότερο τεχνικό έργο αυτής της περιόδου ήταν η αποστράγγιση της Κωπαΐδας, η οποία από τους αρχαίους συγγραφείς αναφέρεται σαν έργο των Μινυών του Ορχομενού και η κυπριακή στρατιωτική οχυρωματική που εμφανίζεται κυρίως στο Κρηνί, κοντά στην Κερύνεια, με ένα λιθόκτιστο τείχος ενισχυμένο με πύργους, το οποίο σώζεται σε ύφος δύο μέτρων.

Η κλασική αρχαιότητα

Μετά την παρακμή του Μυκηναϊκού Πολιτισμού ακολούθησαν μετακινήσεις ελληνικών φύλων που ως τότε ζούσαν στην περιφέρειά του. Σταδιακά, ο ελλαδικός χώρος έλαβε την εικόνα που είναι γνωστή στους περισσότερους από εμάς. Υπήρχαν ανταγωνισμοί πόλεων (Αθήνα, Σπάρτη, Θήβα) για την πρωτοκαθεδρία και ακολούθησε η αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πριν όμως από την εξάπλωση και την κυριαρχία του Μακεδόνα στρατηλάτη στην Ανατολή, υπήρχε εξάπλωση των Ελλήνων στην Ανατολή (Μικρά Ασία), στον Βορρά (στα παράλια του Εύξεινου Πόντου) και στη Δύση (Κάτω Ιταλία, Σικελία), καθώς και με πολλά εμπορεία, δηλαδή λιμάνια με μεγάλη εμπορική κίνηση. Ορισμένα από αυτά, όπως η Μασσαλία, εξελίχθηκαν σε σπουδαίες πόλεις.

Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας σε όλη αυτή τη μακραίωνη περίοδο ήταν πολλά και σημαντικά. Ήδη από τον 7ο π.Χ. αιώνα ο Ησίοδος στο έργο του «Έργα και Ημέραι» μας δίνει πληροφορίες για τις τεχνικές που χρησιμοποιούνταν στην εποχή του, κυρίως στη γεωργία. Την πρώτη περιγραφή του αρότρου εκείνης της εποχής δίνει ο ίδιος. Με τη γεωργία ασχολήθηκαν επίσης σημαντικοί φιλόσοφοι και συγγραφείς της κλασικής αρχαιότητας (5ος-4ος π.Χ. αι.) όπως ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοφώντας και ο Θεόφραστος. Οι δύο τελευταίοι μάλιστα έγραψαν ειδικά γεωργικά εγχειρίδια όπου περιέχονται βελτιώσεις για τη γεωργική τεχνική που εφαρμοζόταν ως τότε αλλά και τις θεωρητικές απόψεις για τις αρχές από τις οποίες διέπεται η γεωργία. Σε συγγράμματα των παραπάνω και άλλων γίνεται λεπτομερειακή αναφορά για την ποιότητα των εδαφών, τις συνέπειες της διάβρωσης, για τη λίπανση με κοπριά ή για χλωρή λίπανση, για άρδευση, αποστράγγιση και καλλιέργεια του εδάφους, για τις καλλιεργούμενες ποικιλίες, τις μεθόδους σποράς και συγκομιδής όπως και για την αντιμετώπιση των διάφορων εχθρών των καλλιεργειών. Είναι σαφές ότι οι αρχαίοι Έλληνες έβαλαν τις βάσεις της επιστημονικής γεωργίας την οποία μετεξέλιξαν από εμπειρική τέχνη σε επιστήμη.

Εντυπωσιακός είναι και ο τρόπος με τον οποίο οι αρχαίοι Αθηναίοι αξιοποίησαν τη φτωχή γη τους. Όταν τα βοσκοτόπια της Αττικής ξεράθηκαν και τα καλλιεργήσιμα εδάφη ερημώθηκαν, στράφηκαν από την παραδοσιακή γεωργία και την κτηνοτροφία στην καλλιέργεια της ελιάς και στην εκμετάλλευση του εδάφους με εξόρυξη μεταλλευμάτων. Σήμερα ο Ελαιώνας της Αθήνας έχει έκταση 8.500 στρεμμάτων, ενώ στην αρχαιότητα καταλάμβανε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Όσο για τον αριθμό των ελαιόδεντρων υπάρχει μαρτυρία για 117.000 ρίζες δένδρων στην αρχαιότητα, οι οποίες στα τέλη της τουρκοκρατίας είχαν φτάσει τις 150.000. Δυστυχώς η καταστροφή των δένδρων μετά τον εμπρησμό τους από τον Κιουταχή στη διάρκεια της Επανάστασης ήταν σχεδόν ολοκληρωτική.

Το ελαιόλαδο, το μόνο προϊόν του οποίου επιτρεπόταν η εξαγωγή, ανταλλασσόταν με το σιτάρι της Σκυθίας. Οι ανάγκες για τη μεταφορά του λαδιού όμως οδήγησαν στην άνθηση της αθηναϊκής αγγειοπλαστικής καθώς το συγκεκριμένο προϊόν έπρεπε να μεταφέρεται σε λαγήνια διαφόρων τύπων. Τα μεταλλεία του Λαυρίου θεωρείται ότι άρχισαν να αξιοποιούνται από το 3.000 π.Χ. Η συστηματική αξιοποίηση τους όμως ξεκίνησε από το 508 π.Χ. Ο μόλυβδος και, κυρίως ο άργυρος που εξορύσσονταν από αυτά πρόσφεραν οικονομικό πλούτο στην Αθήνα. Έτσι μπόρεσε να ναυπηγήσει τις τριήρεις που διέσωσαν στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ. την ελευθερία της Ελλάδας και όχι μόνο, και αποτέλεσαν τη βάση της αθηναϊκής ηγεμονίας.

Ναυτιλία-Πολεμική τέχνη

Οι Έλληνες είναι ναυτικός λαός από τα πανάρχαια χρόνια. Έτσι μοιραία ασχολήθηκαν με τη ναυπηγική. Ναυπήγησαν διάφορους τύπους πλοίων, κύριο χαρακτηριστικό των οποίων ήταν η χρησιμοποίηση πολλών κωπηλατών σε σειρά ή σειρές σε κάθε πλευρά. Πολεμικά πλοία έλαβαν μέρος στην Αργοναυτική Εκστρατεία (περ. 1330 π.Χ.) στον Τρωικό Πόλεμο (περ. 1150-1100 π.Χ.) κλπ. Εντυπωσιακότερη εξέλιξη όμως στην ναυπηγική ήταν η ναυπήγηση κατά την κλασική περίοδο της τριήρους η οποία χρησιμοποιήθηκε από διάφορες ναυτικές πόλεις της αρχαίας Ελλάδος. Φυσικά οι αθηναϊκές τριήρεις ήταν οι πιο γνωστές. Γενικά, οι τριήρεις είχαν μήκος περίπου 45 μέτρα και πλάτος 6 μέτρα. Το σκάφος δεν είχε κατάστρωμα ενώ οι κωπηλάτες κάθονταν σε τρεις σειρές ανά πλευρά. Τα κουπιά στερεώνονταν στους σκαλμούς, ειδικές υποδοχές. Παρόμοια σκάφη χρησιμοποιούσαν δύο σειρές κωπηλατών σε κάθε πλευρά και ονομάζονταν διήρεις. Επίσης ναυπηγήθηκαν πεντήρεις και πεντηκόντοροι (με 50 κωπηλάτες, 25 σε κάθε πλευρά). Για τη συντήρηση και τη φύλαξη των πλοίων, κάθε πόλη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Πειραιά, διέθετε νεώρια με νεωσοίκους.

Και στην πολεμική τέχνη όμως οι αρχαίοι Έλληνες εισήγαγαν πολλές καινοτομίες. Συνέχισαν και βελτίωσαν τα παραδοσιακά αμυντικά και επιθετικά όπλα (δόρυ, ξίφος, ακόντιο, τόξο, σφενδόνη, ασπίδα, θώρακας, κνημίδες, άρμα, καταπέλτης). Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την άνθηση των εργαστηρίων που κατασκεύαζαν αυτά τα όπλα. Φυσικά και στον χώρο της τακτικής υπήρξαν καινοτομίες όπως η εμφάνιση των πελταστών (πολεμιστών με ελαφριά ασπίδα, την πέλτη) και της φάλαγγας. Στη μακεδονική φάλαγγα βασικό επιθετικό όπλο ήταν η σάρισα, δόρυ με μήκος περίπου 6 μέτρα που φτιαχνόταν συνήθως από ξύλο κρανιάς. Η μακεδονική φάλαγγα ήταν ακαταμάχητη μέχρι την εποχή της ακμής της ρωμαϊκής λεγεώνας. Το ευθύτονο (ευθύτονος καταπέλτης) ήταν οξύσφυρο τηλεβόλο που εκτόξευε μεγάλους λίθους ή σιδερένιους βόλους σε αρκετή απόσταση. Αν και οι καταπέλτες χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά από τον Διονύσιο τον Πρεσβύτερο τον 4ο π.Χ. αιώνα, ο ευθύτονος καταπέλτης ήταν επινόηση του Αλεξανδρινού Ήρωνα (1ος π.Χ.-1ος μ.Χ. αι.). Ανάμεσα στις πολλές εφευρέσεις του ίδιου ήταν το σταθερό αυτόματο θέατρο(πρόδρομος του κινηματογράφου), η πυροσβεστική αντλία, το αυτόματο σπονδείο με κερματοδέκτη και ένας ατμοστρόβιλος που θεωρείται ως η πρώτη ατμομηχανή που επινοήθηκε. Σήμερα βέβαια όλοι παγκοσμίως θεωρούν ότι ο Σκωτσέζος Τζέιμς Βατ ήταν αυτός που επινόησε (1769) την πρώτη ατμομηχανή. Ουσιαστικά όμως απλώς την τελειοποίησε. Μια άλλη πολεμική μηχανή των αρχαίων ήταν το παλίντονο (παλίντονος καταπέλτης) ή τηλεβόλο του Φίλωνος του Βυζαντίου (280-220 π.Χ.). Ο ίδιος επινόησε και τη λεγόμενη «αυτόματη υπηρέτρια», ένα είδος ρομπότ. Γενικότερα η οχυρωματική και η πολιορκητική τέχνη εξελίχθηκαν σημαντικά από τα χρόνια του Φίλιππου Β’, πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ελέπολις, πολιορκητική μηχανή που επινοήθηκε από τον Πολύειδο τον Θεσσαλό, στρατιωτικό μηχανικό του 4ου π.Χ. αιώνα όταν χρειάστηκε να βελτιώσει τον καλυμμένο πολιορκητικό κριό της πόλης του Βυζαντίου (στη θέση του οποίου χτίστηκε η Κωνσταντινούπολη από τον Μέγα Κωνσταντίνο).

Πολεοδομία-Μηχανική

Στην πολεοδομία, ξεχωριστή θέση κατέχει το Ιπποδάμειο σύστημα. Πρόκειται για πολεοδομικό σχέδιο σύμφωνα με το οποίο οι δρόμοι των πόλεων τέμνονται κάθετα μεταξύ τους. Παράδειγμα τέτοιας πόλης ήταν ο Πειραιάς, η αγορά του οποίου ονομάστηκε Ιπποδάμειος. Εισηγητής του παραπάνω πολεοδομικού σχεδίου ήταν ο Μιλήσιος αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ιππόδαμος (498-408 π.Χ.). Μεταξύ του τέλους του 6ου π.Χ. αιώνα και του τέλους του 5ου π.Χ. αιώνα, πόλεις με ορθογώνιο σχέδιο ήταν η Μίλητος, το Μεταπόντιο, η Νεάπολη κ.ά.

Ανάλογο σχέδιο είχε οραματιστεί και ο Αριστοτέλης. Μια ιδανική πόλη με 10.000 κατοίκους χωρισμένους σε τεχνίτες, γεωργούς και στρατιωτικούς και το έδαφος διαιρεμένο σε ιερό, δημόσιο και ιδιωτικό. Τα πιο θεαματικά επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων όμως παρουσιάστηκαν στον χώρο της μηχανικής. Εμπειρική μηχανική γνώριζαν όλοι οι πολιτισμένοι λαοί, πολλά χρόνια προ Χριστού. Το πρώτο δείγμα θεωρητικής μηχανικής, μας δίνει η διάτρηση βουνού για τη δημιουργία υδραγωγείου στη Σάμο από τον Ευπαλίνο που έζησε τον 6ο π.Χ. αιώνα. Ο Ευπαλίνος καταγόταν από τα Μέγαρα, γι’ αυτό το λόγο δόθηκε το όνομά του σε μία από τις σήραγγες της Κακιάς Σκάλας. Όσο για το Ευπαλίνειο όρυγμα, μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1992, έχει μήκος 1.036 μέτρα και βρίσκεται στο Πυθαγόρειο της Σάμου. Η διάτρηση της σήραγγας έγινε ταυτόχρονα από τα δύο αντίθετα μέρη του βουνού κοντά στο Πυθαγόρειο μετά από θεωρητικό υπολογισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι εργάτες δούλευαν συγχρόνως από αντίθετες φορές της ίδιας διεύθυνσης. Κατά τη συνάντηση τους παρεξέκλιναν περίπου 10 μέτρα, ακρίβεια αξιοθαύμαστη για την εποχή. Το Ευπαλίνειο Όρυγμα, πληροφορίες για το οποίο μας δίνει ο Ηρόδοτος, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της μηχανικής μέχρι σήμερα. Στην πρόοδο της μηχανικής, σημαντική ήταν η συμβολή του Εύδοξου, του Αρχύτα του Ταραντίνου, του Αρχιμήδη του Κτησίβιου (3ος π.Χ. αιώνας) και των Φίλωνα του Βυζαντίου και Ήρωνα στους οποίους αναφερθήκαμε.

Άλλες εφευρέσεις των αρχαίων Ελλήνων

Για να αναφέρουμε όλες τις εφευρέσεις των αρχαίων Ελλήνων, θα απαιτούνταν πολλά άρθρα. Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι παγκόσμια γνωστός, άγνωστη όμως παραμένει μέχρι σήμερα η ακριβής χρήση του. Θεωρείται όμως ως ο αρχαιότερος αναλογικός υπολογιστής. Το οδόμετρο του Ήρωνα ήταν συσκευή για τη μέτρηση της διανυόμενης απόστασης ενός οχήματος στην ξηρά, κάτι σαν το ταχύμετρο (κοντέρ) των αυτοκινήτων. Ανάλογη κατασκευή του Ήρωνα ήταν το δρομόμετρο, οδόμετρο για πλοία. Το «ξυπνητήρι» του Πλάτωνα θεωρείται ως η πρώτη συσκευή αφύπνισης παγκοσμίως. Ο αστρολάβος, εφευρέτης του οποίου θεωρείται ο Ίππαρχος, ήταν όργανο παρατήρησης των αστέρων.

Σημαντική ήταν και η ανακάλυψη του Αρχιμήδη για ισορροπία στους μοχλούς, γνωστή σήμερα με την ονομασία «χρυσός κανόνας της μηχανικής» που περιέχεται στα θεωρήματα 6 και 7 της πραγματείας του με τίτλο «Μηχανικά ή Περί Επιπέδων Ισορροπιών».

Ύδραυλις: ο «πρόγονος» του εκκλησιαστικού οργάνου!

Και στη μουσική όμως οι επινοήσεις των αρχαίων Ελλήνων ήταν σημαντικές. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η ύδραυλις, το παλαιότερο πληκτροφόρο μουσικό όργανο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Εφευρέτης της θεωρείται ο Κτησίβιος ο Αλεξανδρινός (285-222 π.Χ.). Η ύπαρξή της είχε αμφισβητηθεί από πολλούς ιστορικούς ως τον Αύγουστο του 1992, οπότε ο αείμνηστος αρχαιολόγος Δημήτριος Παντερμαλής και οι συνεργάτες του κατά τις ανασκαφές τους στο Δίον της Πιερίας ανακάλυψαν τα θραύσματα μιας υδραύλεως προερχόμενης κυρίως από το άνω τμήμα της, το τμήμα των αυλών. Με περαιτέρω έρευνες στα υλικά των θραυσμάτων και μελέτη των αρχαίων μαρτυριών, η ύδραυλις ανακατασκευάστηκε με βάση το αρχαίο πρότυπο μουσικό όργανο. Στις 9 Αυγούστου 1996, στους Δελφούς, η ύδραυλις ήχησε ξανά, 22 αιώνες περίπου μετά τη δημιουργία της. Ακόμα πιο άγνωστο είναι ότι το 757 μ.Χ., ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Κωνσταντίνος Ε’ έστειλε ως δώρο στον Φράγκο βασιλιά Πεπίνο τον Βραχύ ένα «όργανο» όπως ονομαζόταν πλέον η ύδραυλις. Το όργανο αυτό τελειοποιήθηκε και εξαπλώθηκε στη Δύση και εξελίχθηκε σταδιακά στο σημερινό εκκλησιαστικό μουσικό όργανο.

Μνημεία

Τα μνημεία των αρχαίων Ελλήνων είναι μοναδικά και αξεπέραστα μέχρι σήμερα. Ο Παρθενώνας και τα άλλα κτίσματα της Ακρόπολης είναι τα γνωστότερα. Αρχαίοι ναοί, αγάλματα, και άλλες κατασκευές κατατάσσονται στα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου (άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, ναός της Αρτέμιδας στην Έφεσο, Κολοσσός της Ρόδου, Φάρος της Αλεξάνδρειας). Πολλά από αυτά σώζονται, με μικρές ή μεγάλες φθορές, σε διάφορες περιοχές όπου υπήρχαν Έλληνες, άλλα εκτίθενται σε μουσεία, ελληνικά και ξένα και άλλα βρίσκονται σε συλλογές ιδιωτών στο εξωτερικό καθώς όσοι πέρασαν ακόμα και ως περιηγητές από την Ελλάδα, θεώρησαν σωστό να πάρουν κάτι ως ενθύμιο για το σπίτι τους...

Επίλογος

Τα τεχνολογικά επιτεύγματα - θαύματα των αρχαίων Ελλήνων ήταν πολλά και σημαντικά. Κάποια δεν τα γνωρίζουμε, κάποια άλλα δεν θα τα μάθουμε ποτέ. Η καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας στέρησε από τις επόμενες γενιές πολύτιμες πληροφορίες.

Σήμερα την ίδια ώρα που γειτονικοί λαοί (Τούρκοι, Βούλγαροι, Αλβανοί κ.ά.) δείχνουν με περηφάνια τα ελληνικά μνημεία που βρίσκονται στις χώρες τους παρουσιάζοντάς τα μάλιστα συχνά ως δημιουργίες των προγόνων τους, κάποιοι στην Ελλάδα απαξιώνουν και λοιδορούν καθετί αρχαίο. Θέλουμε να ελπίζουμε ότι με το άρθρο αυτό θα συνεισφέρουμε στη γνώση που αποτελεί σύμμαχο της αλήθειας και εφιάλτη του ψεύδους.

Βασική πηγή μας για το άρθρο αυτό ήταν το υπολήμμα «Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ» στο λήμμα «Τεχνολογία» της Εγκυκλοπαίδειας ΠΑΠΥΡΟΣ-ΛΑΡΟΥΣ-ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ, τόμος 57

Πηγή: Μιχάλης Στούκας, www.protothema.gr