Η ανατομία της θεατρικής σεζόν 2023-2024...

 

 

της Όλγας Σελλά

Ήταν μία ακόμη πληθωρική –αριθμητικά- σεζόν. Από τις αρχές του περασμένου Οκτωβρίου μέχρι την παραδοσιακή λήξη του κύριου μέρους της θεατρικής σεζόν, την Κυριακή των Βαΐων, έκαναν πρεμιέρα, σε μικρές ή μεγαλύτερες σκηνές της Αθήνας, περισσότερες από 600 παραστάσεις –όπως μου επιβεβαιώνει ο συνάδελφος Κώστας Ζήσης, που κρατάει επιμελώς ημερολόγια με τις πρεμιέρες ανά εβδομάδα. Σ’ αυτές δεν υπολογίζονται οι παραστάσεις χορού, οι παιδικές και οι παραστάσεις όπερας. Κι αν η κόπωση των επαγγελματιών θεατών είναι φανερή τέτοιες μέρες, έχουμε καταφέρει να δούμε ένα πολύ μικρό ποσοστό από αυτές (το δικό μου «κοντέρ» δείχνει τον αριθμό 81 από την 1η Οκτωβρίου μέχρι την Κυριακή των Βαΐων). Είναι λίγες μπροστά στο γενικό σύνολο, αλλά είναι ένας ικανός δείκτης για εξαγωγή συμπερασμάτων.

Τι ξεχώρισε; Ποιο ήταν το θεματικό στίγμα της σεζόν; Πόσες από αυτές που είδαμε έφεραν κάτι ξεχωριστό σκηνικά; Πόσες θα θυμόμαστε και σε πόσες θα αναφερόμαστε τα επόμενα χρόνια; Ήταν μια δυνατή σεζόν ως προς το σκηνικό αποτέλεσμα; Ας προσπαθήσουμε να κάνουμε την «ανατομία» της σεζόν, που μόλις ολοκληρώθηκε στο κύριο μέρος της.

Οι θεματικές των παραστάσεων

Το θεματικό στίγμα αυτής της σεζόν ήταν ότι δεν υπήρχε ένα κυρίαρχο στίγμα. Κι αυτό δεν είναι αρνητικό. Ίσως μάλιστα να είναι και η ένδειξη μιας εποχής ρευστής, μεταιχμιακής, που οι αναζητήσεις δεν σταματούν, και τις ψάχνουμε όλοι τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν. Υπήρχαν πολλές θεματικές υποκατηγορίες: κλασικά έργα, έμφυλη ταυτότητα, συμπερίληψη, βία, υπαρξιακές αναζητήσεις-μοναξιά-τρίτη ηλικία και πόλη, ιστορία και πολιτική, λογοτεχνία, κωμωδία. Η θεματολογία αφορά και τους μονολόγους που ήταν αρκετοί και τη φετινή σεζόν.

 

«Jane», σκηνοθεσία Κατερίνας Μαυρογεώργη

Έμφυλη ταυτότητα, γυναικεία καταπίεση, βία

Οπωσδήποτε η θεματική υποκατηγορία που μάλλον έχει το αριθμητικό προβάδισμα είναι εκείνη με τα έργα που καταπιάνονται με την έμφυλη ταυτότητα, τη συμπερίληψη, τη γυναικεία καταπίεση, τη βία. «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου» του Εντουάρ Λουί, «Το πιο όμορφο σώμα που έχει βρεθεί ποτέ σ’ αυτό το μέρος» του Ζουζέπ Μαρία Μιρό, «Jane» της Κατερίνας Μαυρογεώργη, βασισμένη στο μυθιστόρημα της Σαρλότ Μπροντέ «Τζέιν Είρ», «Ο άντρας μου» της Ρουμένα Μπουζάροφσκα, «Κακούργα πεθερά» της Νεφέλης Μαϊστράλη, «Όταν θα μεγαλώσω θα γίνω Νάνα Μούσχουρη», του Νταβίντ Λελαί-Ελό, «Καταποντισμός» του Βασίλη Βηλαρά, «Pieta» της Μάρθας Μπουζιούρη, «Andy» του Δημήτρη Αγιοπετρίτη-Μπογδάνου, «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» του Κωνσταντίνου Ντέλλα είναι μερικές. Κάποιες από αυτές άντλησαν από γεγονότα της πρόσφατης επικαιρότητας τη θεματολογία τους. Μερικές θεατροποίησαν επικαιρικό υλικό, άλλες θεατροποίησαν τη σύγχρονη λογοτεχνία ή τη διασκευή της κλασικής, άλλες παρουσίασαν έργα σύγχρονα. Το σκηνικό αποτέλεσμα τα είχε όλα: και ενδιαφέρουσες παραστάσεις με εξαιρετικές ερμηνείες, αλλά και πολύ αδύναμες με ισχυρές δόσεις διδακτισμού και «συνθηματολογίας» για ευαίσθητα θέματα που κυριαρχούν και στην επικαιρότητα.

 

Η άνοδος του Αρτούρο Ούι, Μπρεχτ

Πολιτικό θέατρο, με ευθεία ή λοξή ματιά

Θα μπορούσα να πω ότι η υποκατηγορία που έφερε τα πιο δυνατά θεατρικά κείμενα φέτος και απασχόλησε πολλές θεατρικές γενιές ήταν το έμμεσο ή το άμεσο πολιτικό θέατρο, με την ισχυρή παρουσία του κοινωνικοπολιτικού σχολιασμού και της ιστορίας, παλαιότερης ή πρόσφατης. Πολλές παραστάσεις θα μπορούσαμε να θυμηθούμε που να εντάσσονται σ’ αυτή την τελευταία υποκατηγορία. Αναφέρω μερικές: «Η άνοδος του Αρτούρο Ούι» και «Η άνοδος και η πτώση της πόλης Μαχαγκόνι» του Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Η λέξη πρόοδος στο στόμα της μητέρας μου ηχούσε πολύ φάλτσα» του Ματέι Βίζνιεκ, «Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» του Χρόνη Μίσσιου, «Όλοι εμείς πουλιά» του Ουαζντί Μουαουάντ, «Σαλό» του Πιερ Πάολο Παζολίνι, «Ο κροκόδειλος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, «The Doctor» του Robert Icke, «Τα μαγικά βουνά» του Γιώργου Κοτζιούλα, «Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, «Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και το φάσμα των φατριών» του Παντελή Μπουκάλα, «Ο βομβιστής του Παρθενώνα» του Χρήστου Χρυσόπουλου, κ.ά. Παρότι φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από τη Μεταπολίτευση δεν υπήρξαν παραστάσεις με έμμεση ή άμεση αναφορά σ’ αυτή την ιστορική στιγμή. Η πιο ευθεία παράσταση και ίσως η μόνη άμεση αναφορά στην επέτειο ήταν η παράσταση που σκηνοθέτησε ο Μάνος Βαβαδάκης στο Θέατρο Τέχνης, «Tank/ Όλη νύχτα εδώ», βασισμένη σε μαρτυρίες πρωταγωνιστών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, όπως τις κατέγραψε ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός.  Και θα πρέπει να αναφέρουμε σ’ αυτό το σημείο, τη μηδενική παρουσία στο ρεπερτόριο του  Εθνικού Θεάτρου έργων που να αναφέρονται άμεσα ή έμμεσα στην επέτειο των 50 χρόνων από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

 

           Ο αποτυχημένος του Τόμας Μπερνχαρντ, ΕΛΣ

Υπαρξιακές αναζητήσεις, μοναξιά, πόλη

Σ’ αυτή την υποκατηγορία είδαμε από σπουδαία έως πολύ ενδιαφέροντα κείμενα –παλαιότερα ή νέα- όσο και παραστάσεις, που άγγιξαν πολλά σύγχρονα θέματα με συγκίνηση, με χιούμορ, με τόλμη. «Το σπίτι» του Δημήτρη Καραντζά, «Ο άσχημος» του Marious Von Mayenburg, «Ο αποτυχημένος» του Τόμας Μπέρνχαρντ, «Κάθε Πέμπτη, κύριε Γκρην», του Τζεφ Μπάρον, «The Humans» του Στίβεν Κάραμ, «The Doctor» του Robert Icke, «Ο πατέρας» του Φλοριάν Ζελέρ, «Θα έχει τα μάτια σου» του Ηλία Κουνέλα, «Closer» του Πάτρικ Μάρμπερ, «Οι απόγονοι» της Ηρώς Μπέζου και του Χρήστου Θάνου, «Αράφ» του Γιάννη Τσίρου, «Το γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη, «σαμερτάιμ» του Γιάννη Σκουρλέτη, «Τα πικρά δάκρυα της Πέτρα Φοντ Καντ» του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ, «Συνέβη στο Monterey» του Άκη Δήμου, «Bella figura» της Γιασμίνα Ρεζά, «Αγάπη» της Ελένης Ευθυμίου είναι μερικά μόνο δείγματα από παραστάσεις με θεματολογία που, όπως φάνηκε, προτιμάει ιδιαιτέρως το κοινό, αφού αναγνωρίζει δικές του στιγμές μέσα σ’ αυτές.

 

Ο γλάρος, Τσέχωφ, σκην. Δ.Καρατζάς

Παλιό ή νεότερο, αλλά πλέον κλασικό

Υπήρχε και φέτος η παρουσία των κλασικών θεατρικών κειμένων ή σύγχρονων κλασικών πια, κάποια από αυτά σε πολλαπλές παραστασιακές εκδοχές όπως «Ο γλάρος» και «Ο Πλατόνωφ» του Άντον Τσέχωφ, ή ο «Ληρ» του Σαίξπηρ.   Οι «Τρεις ψηλές γυναίκες» του Έντουαρντ Άλμπι, το «Ονειρόδραμα» του Άουγκουστ  Στρίντμπεργκ, η «Δωδέκατη νύχτα» του Σαίξπηρ, «Συρανό» του Εντμόν Ροστάν, «Τα κατασκευασμένα συμφέροντα» του Χαθίντο Μπεναβέντε, «Ο ιμπρεσάριος από τη Σμύρνη» του Κάρλο Γκολντόνι, «Οι δύο χέστηδες» του Ευγένιου Λαμπίς, «Έγκλημα και τιμωρία» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, «Περλιμπλίν και Μπελίσα» και «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, «Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» του Τομ Στόπαρντ, «Η προξενήτρα» του Θόρντον Ουάιλντερ, «Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού» και «Η μαριχουάνα της μαμάς είναι η καλύτερη» του Ντάριο Φο, «Ο θάνατος του εμποράκου» του Άρθουρ Μίλερ είναι ένα δείγμα της ισχυρής παρουσίας και φέτος των κλασικών θεατρικών κειμένων.

 

«Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» , σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού.

 

Κι «εκείνο που μένει τελικά…»

Υπήρχαν παραστάσεις που θα θυμόμαστε για καιρό, υπήρχαν άλλες που μας γνώρισαν εξαιρετικά ενδιαφέροντα κείμενα, αλλά το σκηνικό αποτέλεσμα τα θάμπωσε, υπήρξαν άλλες, αρκετές, που ανέδειξαν θαυμάσιες ερμηνείες  σε προβληματικές σκηνοθετικές προτάσεις, υπήρχαν κι άλλες, πολλές, που ήδη ξεχάσαμε. Είχε απ’ όλα αυτή η σεζόν, με πληθωρικό και ασθματικό τρόπο, όπως γίνεται τα τελευταία χρόνια. Αλλά δεν ήταν πολλές εκείνες οι παραστάσεις που θα θυμόμαστε, εκείνες που μας καθήλωσαν. Για την ακρίβεια, ήταν μια μάλλον χλιαρή χρονιά. Mε επαναλήψεις σκηνικού ύφους και θεματολογίας, με υποχώρηση ή με λάθος χρήση του σκηνικού περιβάλλοντος, μ’ ένα έντονο «φλερτ», σε αρκετές περιπτώσεις, στις λογικές και τις πρακτικές της στρατευμένης τέχνης, με ισχυρότατη την παρουσία του αφηγηματικού θεάτρου σε βάρος του διαλογικού θεάτρου και με έντονο το πρόβλημα της δραματουργίας, που φαίνεται να είναι ο «μεγάλος ασθενής» αυτή τη στιγμή στο θέατρο, ιδίως στις νεότερες γενιές. Με επιστροφή σε όψεις ή περιβάλλον προηγούμενων δεκαετιών (σε ευθεία αντιστοιχία με τις επιτυχημένες σειρές μυθοπλασίας της τηλεόρασης), με πατίνα ρομαντισμού ή νοσταλγίας. Το πιο σοβαρό, όμως, εκτός από τη μεταφορά του τηλεοπτικού ύφους και της τηλεοπτικής αισθητικής στη σκηνή, είναι η μεταφορά του τηλεοπτικού τρόπου ερμηνείας.

 

Τι κρατάμε από τις πολλές προτάσεις και προσπάθειες; Ποιες από αυτές τις παραστάσεις, απ’ όσες μπορέσαμε να δούμε φυσικά, καταγράφουν μια σημαντική νέα πρόταση και ένα πλήρες σκηνικό αποτέλεσμα, με έμπνευση, νέα σκέψη και τόλμη στην προσέγγιση της παράστασης, συνδυάζοντας εύστοχα και με φαντασία το αρχικό διακύβευμα του κάθε έργου με τις σύγχρονες αναζητήσεις αλλά και τη σύγχρονη γλώσσα του θεάτρου; Σ’ αυτή την κατηγορία εντάσσονται, κατά τη γνώμη μου οι εξής (όχι με σειρά κατάταξης): «Τρεις ψηλές γυναίκες» σε σκηνοθεσία Μπομπ Γουίλσον (παράσταση που θα επαναληφθεί και την επόμενη σεζόν στο θέατρο «Παλλάς»), «Ο Γλάρος» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, «Σαλό» σε σκηνοθεσία Άρη Μπινιάρη, «Η καρδιά του σκύλου» σε σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα, «Ο αποτυχημένος» σε σκηνοθεσία Έκτορα Λυγίζου, «Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού. Έχει ενδιαφέρον ότι οι τέσσερις από τις έξι αυτές παραστάσεις μας χάρισαν κείμενα που παρουσιάζονται σπάνια ή πολύ αραιά.

Δίπλα τους υπάρχει μια άλλη ομάδα, λίγο μεγαλύτερη, με παραστάσεις που είχαν επίσης σκέψη, δουλειά, μόχθο, έμπνευση, φρεσκάδα, συγκίνηση, τέρψη. Πάλι χωρίς σειρά κατάταξης, εντάσσω εδώ τις εξής παραστάσεις: «The Doctor» σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάτου, «Ονειρόδραμα» σε σκηνοθεσία Γεωργίας Μαυραγάνη, «Ο άσχημος» σε σκηνοθεσία Γιώργου Κουτλή, «Η προξενήτρα» σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου, «The Humans» σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, «Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» σε σκηνοθεσία Σοφίας Καραγιάννη», «Η λέξη πρόοδος στο στόμα της μητέρας μου ηχούσε πολύ φάλτσα» σε σκηνοθεσία Αικατερίνης Παπαγεωργίου, «Οι απόγονοι» σε σκηνοθεσία Ηρώς Μπέζου και Χρήστου Θάνου, «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου» σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη, «Το σπίτι» σε σκηνοθεσία  Δημήτρη Καραντζά, «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» του Κωνσταντίνου Ντέλλα.

Υπήρχαν κι κάποιες άλλες προσπάθειες, αρκετές, που μπορεί να είχαν αδυναμίες και αστοχίες, αλλά που παρουσίασαν παραστάσεις που είχαν αφοσίωση, κέφι, χιούμορ, έμπνευση, ή που έδειξαν ότι «εδώ» υπάρχουν άνθρωποι που σίγουρα θα βρουν τα πατήματά τους και θα δώσουν κάτι πολύ ενδιαφέρον στη συνέχεια. Είτε σκηνοθετικά, είτε ερμηνευτικά. Απ’ όσες είδα, ενδεικτικά αναφέρω σ’ αυτή την κατηγορία, που κυρίως αφορά νεότερους καλλιτέχνες, τις σκηνοθεσίες των: Ορέστη και Δημήτρη Σταυρόπουλου («Ο κροκόδειλος»), Ελένης Παργινού («Ουρανός κατακόκκινος»), Κατερίνας Μαυρογεώργη («Jane»), Δημήτρη Λιόλιου («Το φαγητό»), Έφης Ρευματά («Τα πικρά δάκρυα της Πέτρα φον Καντ»).

**

Το κύριο μέρος της σεζόν 2023-2024 ολοκληρώθηκε. Μας περιμένει ένας ακόμη πιο ασθματικός μήνας Μάιος, που προσπαθεί να χωρέσει σε λιγότερες από τις 31 μέρες του –λόγω Πάσχα- περισσότερες από 50 πρεμιέρες!

Πηγή: oanagnostis.gr

40 μυθιστορήματα που ενέπνευσαν σπουδαίες ταινίες...

 1149

Με δημοσίευσή του στο BookBub, ο αρθρογράφος Τζεφ Σόμερς ξεχώρισε 40 σημαντικές κινηματογραφικές διασκευές γνωστών μυθιστορημάτων. Στη φωτογραφία, στιγμιότυπο από την ταινία «Ο νονός» του Φράνσις Φορντ Κόπολα, που είναι βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Μάριο Πούζο.

Σε άρθρο του στο BookBub, ο Τζεφ Σόμερς, δημοσιογράφος και συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας, δημοσίευσε μια λίστα με σαράντα βιβλία που ενέπνευσαν σπουδαίες κινηματογραφικές διασκευές.

Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα από κάθε περίοδο της Ιστορίας του Σινεμά: μία ταινία του κινήματος του γερμανικού εξπρεσιονισμού, παραγωγές της Χρυσής Εποχής του Χόλυγουντ, «σύγχρονα κλασικά» έργα από τις δεκαετίες του ’80 και του ’90, καθώς και αρκετές ενδιαφέρουσες, βραβευμένες διασκευές που κυκλοφόρησαν πριν από μερικά χρόνια.

Ακολουθούν τα βιβλία και οι ταινίες που επέλεξε ο Σόμερς, μαζί με ένα σύντομο σχόλιό του για το κάθε έργο.

Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια (εκδ. Bell, μτφρ. Βικτώρια Τράπαλη), της Χάρπερ Λη

Το βιβλίο ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία του σκηνοθέτη Ρόμπερτ Μάλιγκαν (1962).

«Στην κινηματογραφική διασκευή του κλασικού μυθιστορήματος της Χάρπερ Λη, το οποίο έχει τιμηθεί με το Βραβείο Πούλιτζερ, οι χαρακτήρες αναπτύσσονται εξίσου διεξοδικά με τους χαρακτήρες του βιβλίου».

Ο νονός (εκδ. Λιβάνη, μτφρ. Ανθή Ροδοπούλου), του Μάριο Πούτζο

Το βιβλίο ενέπνευσε την κλασική πλέον ταινία του Φράνσις Φορντ Κόπολα, που κυκλοφόρησε το 1972, καθώς και τη συνέχειά της (1974).

«Το μυθιστόρημα του Μάριο Πούτζο είναι ένα συναρπαστικό, σκοτεινό θρίλερ που συναρπάζει, τρομοκρατεί και ψυχαγωγεί. Στις δυο πρώτες ταινίες, οι οποίες βασίζονται στο βιβλίο, ο Φράνσις Φορντ Κόπολα μετατρέπει μια ιστορία για άθλιους ανθρώπους σε έναν οπερατικό θρίαμβο, δημιουργώντας δυο από τις σπουδαιότερες ταινίες όλων των εποχών».

Μικρές κυρίες (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου), της Λουίζα Μέι Άλκοτ

Στο βιβλίο είναι βασισμένη η ομότιτλη ταινία της Γκρέτα Γκέργουιγκ (2019), που ήταν υποψήφια για έξι Βραβεία της Ακαδημίας.

«Η Γκέργουιγκ προσθέτει μια δική της, απλή ανατροπή, βάζοντας την Τζο να είναι στην πραγματικότητα η συγγραφέας του μυθιστορήματος Μικρές κυρίες. Χάρη σε αυτό το τέχνασμα, η ταινία παρουσιάζει μια ιστορία με θέμα το δημιουργικό πάθος και τα επιτεύγματα κι έτσι, το κλασικό έργο φαντάζει φρέσκο, χωρίς να προδίδεται η ουσιαστική του φύση».

Το πορφυρό χρώμα (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), της Άλις Γουόκερ

Το βιβλίο ενέπνευσε τη γνωστή διασκευή που σκηνοθέτησε ο Στίβεν Σπίλμπεργκ (1985).

«Ο Στίβεν Σπίλμπεργκ δημιούργησε μια εξαιρετική κινηματογραφική διασκευή, που είναι απολύτως πιστή στο μυθιστόρημα της Άλις Γουόκερ, όσον αφορά στην πλοκή αλλά και στο ύφος».

Ο θαυμάσιος μάγος του Οζ (εκδ. Ερατώ, μτφρ. Σωτήρης Κακίσης), του Φρανκ Μπάουμ

Το βιβλίο ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία του Βίκτωρ Φλέμινγκ (1939).

«Γεμάτη χρώματα, η ταινία κρύβει οπτικές εκπλήξεις σε κάθε ίντσα κάθε κινηματογραφικού καρέ• ακόμα κι αν την παρακολουθήσετε δεκάδες φορές, κάθε φορά θα ανακαλύπτετε καινούρια στοιχεία».

Τα απομεινάρια μιας μέρας (εκδ. Ψυχογιός, μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου), του Καζούο Ισιγκούρο

Στο μυθιστόρημα του Ισιγκούρο είναι βασισμένη η ομότιτλη ταινία του Τζέιμς Άιβορι (1993), στην οποία πρωταγωνιστεί ο Άντονι Χόπκινς.

«Το τέλος της ταινίας είναι αδιαμφισβήτητα πιο τραγικό και λιγότερο ελπιδοφόρο από το τέλος του μυθιστορήματος, όμως ταιριάζει με τη συγκρατημένη, ψυχρή ατμόσφαιρα που χτίζει με μαεστρία ο Άιβορι».

Λογική και ευαισθησία (εκδ. Μίνωας, μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου), της Τζέιν Όστεν

Το βιβλίο ενέπνευσε την κινηματογραφική διασκευή του Ανγκ Λι (1995).

«Το σενάριο της Έμμα Τόμσον αλλάζει πολλούς από τους χαρακτήρες με τρόπο διακριτικό και αποτελεσματικό, ανταποκρινόμενο στις σημερινές ευαισθησίες και διατηρώντας, ταυτοχρόνως, τον δυναμισμό και τις εντάσεις του αρχικού κειμένου».

Φόρεστ Γκαμπ (εκδ. Καστανιώτη, μτφρ. Ερρίκος Μπαρτζινόπουλος), του Γουίνστον Γκρουμ

Το βιβλίο ενέπνευσε την πολυβραβευμένη ταινία του Ρόμπερτ Ζεμέκις (1994).

«Το μυθιστόρημα του Γουίνστον Γκρουμ είναι πιο σκοτεινό και πιο περίπλοκο ηθικά από ό,τι είναι η ταινία, στην οποία πρωταγωνιστεί ο βελτιωμένος χαρακτήρας του Τομ Χανκς, όμως η εξάλειψη αυτής της πολυπλοκότητας προς όφελος μιας μεγάλης περιοδείας στον 20ο αιώνα είναι το κλειδί για τη δύναμη και τη γοητεία του κινηματογραφικού φιλμ».

Περσέπολις (εκδ. Ηλίβατον, μτφρ. Γεωργία Τσάκωνα), της Μαργιάν Σατραπί

Το γκράφικ νόβελ ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία του 2007, την οποία σκηνοθέτησε η ίδια η συγγραφέας, μαζί με τον Βενσάν Παρονό.

«Η διασκευή του εκπληκτικού, αυτοβιογραφικού γκράφικ νόβελ της Μαργιάν Σατραπί υιοθετεί το τολμηρό, ασπρόμαυρο εικαστικό στυλ του βιβλίου, ζωντανεύοντας την παιδική ηλικία της συγγραφέα στο Ιράν, την περίοδο της Ιρανικής Επανάστασης».

Δόκτωρ Ζιβάγκο (εκδ. Ποταμός, μτφρ. Μαρία Τσαντσάνογλου), του Μπόρις Πάστερνακ

Το βιβλίο ενέπνευσε την κινηματογραφική διασκευή του Ντέιβιντ Λιν (1965).

«Ο Λιν εστιάζει στην ιστορία αγάπης και στην ονειρική, ποιητική πλευρά του χαρακτήρα του Ζιβάγκο, δημιουργώντας μια ταινία που είναι τόσο όμορφη και τόσο γοητευτικά γυρισμένη που μπορείς να την απολαύσεις χωρίς ήχο - κάτι που μπορεί να ειπωθεί για λίγες μόνο ταινίες».

Η πριγκίπισσα και ο πειρατής (εκδ. Κέδρος, μτφρ. Αναστασία Ταμπάκη), του Γουίλιαμ Γκόλντμαν

Το βιβλίο ενέπνευσε την ταινία «Τρελές ιστορίες έρωτα και φαντασίας» («The princess bride», 1987), του Ρομπ Ράινερ.

«Το πιο ασύλληπτο επίτευγμα της ταινίας είναι πως κατάφερε να κρατήσει μόνο τα καλά μέρη από το ογκώδες μυθιστόρημα του Γκόλντμαν. Αυτό επιτεύχθηκε εν μέρει χάρη στον ίδιο τον Γκόλντμαν, που ήταν ένας δόκιμος σεναριογράφος, και διασκεύασε το μυθιστόρημά του γνωρίζοντας πολύ καλά τα βήματα που έπρεπε να ακολουθήσει».

Hidden figures, της Μάργκοτ Λι Σέτερλι

Στο συγκεκριμένο βιβλίο είναι βασισμένη η ομότιτλη ταινία του σκηνοθέτη Θίοντορ Μέλφι (2016).

«Το Hidden figures αφηγείται την πραγματική ιστορία των μαθηματικών και μηχανικών υπολογιστών Κάθριν Τζόνσον, Ντόροθι Βόχαν και Μαίρη Τζάκσον, που εργάζονταν στο διαστημικό πρόγραμμα των ΗΠΑ. Η κινηματογραφική διασκευή του έργου της Μάργκοτ Λι Σέτερλι είναι σπουδαία, καθώς αναδεικνύει την προσπάθεια των μαύρων γυναικών να θεωρηθούν ίσες με τους υπόλοιπους διανοούμενους, μέσα από μια συγκινητική, συναρπαστική ιστορία με θέμα τον θρίαμβο επί των αντιξοοτήτων».

Η λίστα του Σίντλερ (εκδ. Λιβάνη, μτφρ. Στέφανος Κόκκαλης), του Τόμας Κένελι

Το μυθιστόρημα ενέπνευσε την πολυβραβευμένη ταινία του Στίβεν Σπίλμπεργκ (1993).

«Η ταινία απεικονίζει γλαφυρά ένα από τα πιο φρικτά γεγονότα στην Ιστορία, υπενθυμίζοντάς μας πόσο χαμηλά μπορεί να πέσει ο άνθρωπος - και παρουσιάζοντας μια μοναδική αχτίδα ελπίδας που, παρ’ όλα αυτά, θα συνεχίσει για πάντα να υπάρχει».

Η σειρά βιβλίων με τον Χάρι Πότερ (εκδ. Ψυχογιός, μτφρ. Μάια Ρούτσου, Καίτη Οικονόμου), της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ

Τα βιβλία ενέπνευσαν τις οκτώ γνωστές κινηματογραφικές ταινίες που αγαπήθηκαν από το κοινό (2001-2011).

«Οι ταινίες είναι αρκετά πιστές στα βιβλία, τόσο όσον αφορά στην πλοκή όσο και στην ανάπτυξη των χαρακτήρων, εφόσον διανύουν την ίδια πορεία, αρχικά θυμίζοντας κάποιο αθώο, παιδικό παραμύθι και στη συνέχεια, μια σκοτεινή, σύνθετη ιστορία».

Μεγάλες προσδοκίες (εκδ. Πατάκη, μτφρ. Παυλίνα Παμπούδη), του Καρόλου Ντίκενς

Η ταινία «Μεγάλες προσδοκίες» (1946) του Ντέιβιντ Λιν είναι εμπνευσμένη από το ομότιτλο bildungsroman του Καρόλου Ντίκενς.

«Το σενάριο του Λιν καταφέρνει, με κάποιον τρόπο, να συμπυκνώσει την ιστορία και τους χαρακτήρες του βιβλίου σε μονάχα δύο ζωηρές ώρες, χωρίς να χαθεί κανένα στοιχείο».

Ο διάβολος φοράει prada (εκδ. Λιβάνη, μτφρ. Σοφία Μαριάτου), της Λόρεν Γουάιζμπεργκερ

Η αμερικανική κωμωδία του Ντέιβιντ Φράνκελ με τον ίδιο τίτλο (2006) είναι βασισμένη στο σπαρταριστό μυθιστόρημα της Γουάιζμπεργκερ.

«Η Μιράντα Πρίστλι είναι ένας από τους μεγάλους κακούς στην ιστορία του σινεμά, και παρ' όλη την επιτυχία του μυθιστορήματος της Λόρεν Γουάιζμπεργκερ, η ταινία είναι μια βελτιωμένη εκδοχή».

Ο άρχοντας των δαχτυλιδιών (εκδ. Κέδρος, μτφρ. Ευγενία Χατζηθανάση - Κόλλια), του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν

Η σειρά βιβλίων του Τόλκιν ενέπνευσε την αριστουργηματική τριλογία του Πίτερ Τζάκσον (2001-2003).

«Ο Τζάκσον, με τη βοήθεια του πρωτοποριακού CGI, κατάφερε να απεικονίσει στη μεγάλη οθόνη το πιο διάσημο φανταστικό σύμπαν που δημιουργήθηκε ποτέ, με τρόπο ρεαλιστικό και πειστικό, μένοντας πιστός στην ελπίδα, στον ηρωισμό και στην απόγνωση που κρύβονται στον πυρήνα της αρχικής ιστορίας».

Τελευταία έξοδος: Ρίτα Χέιγουορθ (εκδ. Επιλογή, μτφρ. Σωτήρης Καραγιάννης), του Στίβεν Κινγκ

Η νουβέλα του Κινγκ ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία του Φρανκ Ντάραμποντ (1994).

«Η κινηματογραφική διασκευή της νουβέλας του Στίβεν Κινγκ από τον Φρανκ Ντάραμποντ είναι ένα σύγχρονο κλασικό έργο, μια ταινία πλούσια σε συμβολισμούς, που μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικούς τρόπους».

Καμία πατρίδα για τους μελλοθάνατους (εκδ. Καστανιώτη, μτφρ. Αύγουστος Κορτώ), του Κόρμακ ΜακΚάρθι

Η κινηματογραφική διασκευή του βιβλίου κυκλοφόρησε το 2007, σκηνοθετημένη από τους αδερφούς Κοέν.

«Ο Κόρμακ ΜακΚάρθι ήταν ένας από τους σπουδαιότερους Αμερικανούς μυθιστοριογράφους και το Καμία πατρίδα για τους μελλοθάνατους είναι στην πραγματικότητα ένα από τα πιο προσιτά του έργα, που διερευνά θέματα όπως το Καλό και το Κακό, καθώς και την πιθανότητα ο διαχωρισμός μεταξύ τους να είναι μάταιος, να βασίζεται στην τύχη».

Wiseguy, του Νίκολας Πιλέγκι

Το βιβλίο ενέπνευσε την ταινία Goodfellas (1990), ένα από τα σημαντικότερα έργα του Μάρτιν Σκορσέζε που εκτυλίσσεται στον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος.

«Ο Σκορσέζε βασίζεται στα γεγονότα που περιγράφονται στο βιβλίο και τα συμπυκνώνει, τα ανακατεύει και τα τακτοποιεί, ώστε να προκύψει μια συναρπαστική κινηματογραφική εμπειρία που κυλά με γρήγορους ρυθμούς».

Fight club (εκδ. Αίολος, μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς), του Τσακ Πολάνικ

Το βιβλίο του Πολάνικ ενέπνευσε τη γνωστή ταινία του Ντέιβιντ Φίντσερ (1999).

«Το μυθιστόρημα του Πολάνικ είναι η πρωταρχική κραυγή οργής και απογοήτευσης, ενώ η ταινία ασκεί κριτική με πιο εκλεπτυσμένο τρόπο στη σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα και στον ορισμό του ανδρισμού».

Μετά τα μεσάνυχτα (εκδ. Μελάνι, μτφρ. Γωγώ Αρβανίτη), της Δάφνης Ντι Μωριέ

Το βιβλίο ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία τρόμου του Νίκολας Ρεγκ που κυκλοφόρησε το 1973.

«Η ταινία είναι απολύτως πιστή στο διήγημα της Δάφνης Ντι Μωριέ, αλλά ταυτοχρόνως, αναλύει και τονίζει ορισμένα θέματα που είναι λιγότερο σαφή στην αρχική ιστορία».

MASH: A novel about three army doctors, του Ρίτσαρντ Χούκερ

Στο έργο του Χούκερ είναι βασισμένη η ταινία του Ρόμπερτ Άλτμαν (1970).

«Το βιβλίο είναι μια συλλογή από ξεκαρδιστικές ιστορίες. Ο Άλτμαν και ο Λάρντνερ κατάφεραν να τις συμπεριλάβουν σχεδόν όλες στην ταινία τους, ακολουθώντας ταυτοχρόνως μια παραδοσιακή προσέγγιση όσον αφορά στην πλοκή. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα κλασικό έργο της αντικουλτούρας που έφερε στον προσκήνιο τον Άλτμαν».

Η γέφυρα του ποταμού Κβάι (εκδ. Μίνωας, μτφρ. Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη), του Πιέρ Μπουλ

Το βιβλίο ενέπνευσε την ομότιτλη διασκευή του σκηνοθέτη Ντέιβιντ Λιν (1957).

«Η κινηματογραφική διασκευή του μυθιστορήματος του Πιέρ Μπουλ, σε σκηνοθεσία Ντέιβιντ Λιν, κυκλοφόρησε το 1957 και τιμήθηκε με το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας εκείνης της χρονιάς. Η ταινία είναι αρκετά πιστή στο βιβλίο, παρόλο που αλλάζει την ιστορία ενός χαρακτήρα, για να επιτρέψει στον Αμερικανό σταρ Γουίλιαμ Χόλντεν να εμφανιστεί, και χαρίζει μια λυτρωτική στιγμή σε έναν άλλο χαρακτήρα ο οποίος δεν υπάρχει στο βιβλίο».

Δισεκατομμυριούχοι κατά τύχη (εκδ. Μοντέρνοι Καιροί, μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου), του Μπεν Μέζριτς

Το βιβλίο ενέπνευσε την ταινία του Ντέιβιντ Φίντσερ «Το κοινωνικό δίκτυο» (2010).

«Το σενάριο του Άαρον Σόρκιν και η σκηνοθεσία του Ντέιβιντ Φίντσερ στηρίζονται στα γερά θεμέλια του βιβλίου και χτίζουν, με τη σειρά τους, μια απίστευτη μελέτη χαρακτήρων - μια ταινία που συνδυάζει αβίαστα το αξιοσημείωτο ύφος με τα προηγμένα κινηματογραφικά μέσα (κάποιοι θεατές εξακολουθούν να πιστεύουν πως ο Άρμι Χάμερ έχει δίδυμο αδερφό) και την αιχμηρή γραφή».

Ο εξορκιστής (εκδ. Anubis, μτφρ. Νίκος Ηλιάδης), του Γουίλιαμ Πίτερ Μπλάτι

Το μυθιστόρημα ενέπνευσε την κλασική ταινία τρόμου του Γουίλιαμ Φρίντκιν (1973).

«Εφόσον η ταινία βασίζεται σε πρακτικά εφέ και παρουσιάζει φειδωλά τα υπερφυσικά στοιχεία της ιστορίας της, προσφέρει μια τρομακτική εμπειρία θέασης και παραμένει εξαιρετικά σημαντική μέχρι σήμερα».

Wonder boys, του Μάικλ Σάμπον

Στο βιβλίο του Σάμπον είναι βασισμένη η ομότιτλη κινηματογραφική ταινία του Κέρτις Χάνσον (2000).

«Το μυθιστόρημα του Μάικλ Σάμπον για έναν συγγραφέα που δεν μπορεί να ολοκληρώσει το δεύτερο μυθιστόρημά του, έχοντας συγκεντρώσει χιλιάδες αδημοσίευτες σελίδες, διακρίνεται για την ενδιαφέρουσα γραφή, τους διασκεδαστικούς χαρακτήρες και τις υπέροχες σκηνές του. Είναι επίσης, με μια λέξη, εσωστρεφές. Ευτυχώς, ο Σάμπον ενθάρρυνε τον σεναριογράφο Στιβ Κλοβς να γράψει τη δική του ιστορία, κόβοντας γενναίες ποσότητες από το πρωταρχικό υλικό και αλλάζοντας κάποιες λεπτομέρειες».

Το δωμάτιο (εκδ. Ψυχογιός, μτφρ. Έφη Τσιρώνη), της Έμα Ντόναχιου

Το βιβλίο ενέπνευσε την ομότιτλη διασκευή του σκηνοθέτη Λένι Άμπραχαμσον (2015).

«Η Έμα Ντόναχιου έγραψε το σενάριο της ταινίας πριν εκδοθεί το μυθιστόρημά της, καθώς ήταν βέβαιη πως η ιστορία της θα κέντριζε το ενδιαφέρον των κινηματογραφιστών. Το αποτέλεσμα είναι μια λιτή, εξαιρετικά πιστή διασκευή, που αναδείχθηκε χάρη στις ερμηνείες των Μπρι Λάρσον και Τζέικομπ Τρέμπλεϊ».

Λος Άντζελες εμπιστευτικό (εκδ. Κλειδάριθμος, μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης), του Τζέιμς Ελρόι

Στο βιβλίο του Ελρόι βασίστηκε το νεονουάρ του Κέρτις Χάνσον (1997).

«Το μυθιστόρημα είναι ένας περίπλοκος ιστός από χαρακτήρες και δευτερεύουσες πλοκές και η λύση του σκηνοθέτη για να μην γυρίσει μια επτάωρη ταινία ήταν απλή: αγνόησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου, εστιάζοντας στους τρεις αστυνομικούς και μιλώντας για θέματα όπως η διαφθορά, η παρακμή και η προδοσία στο εντυπωσιακό, γεμάτο υποσχέσεις, Λος Άντζελες».

Στη φωλιά του κούκου (εκδ. Anubis, μτφρ. Βασίλης Αθανασιάδης), του Κεν Κέσεϊ

Το μυθιστόρημα ενέπνευσε την ομότιτλη ταινία του Μίλος Φόρμαν (1975).

«Η ταινία δεν επικεντρώνεται στον μεγαλόσωμο, σιωπηλό Αρχηγό -τον αφηγητή του μυθιστορήματος-, αλλά στον απρόβλεπτο ΜακΜέρφι, τον οποίο υποδύεται ο Τζακ Νίκολσον. Επιπλέον, στην ταινία ο ΜακΜέρφι θυμίζει περισσότερο κάποιον φαρσέρ, παρά τον βίαιο, ανήθικο εγκληματία του μυθιστορήματος. Παρά τις αλλαγές, το φιλμ τιμήθηκε με τα πέντε μεγάλα βραβεία Όσκαρ (Καλύτερης Ταινίας, Καλύτερης Σκηνοθεσίας, Α' Ανδρικού Ρόλου, Καλύτερης Ηθοποιού και Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου) και είναι εξίσου σημαντικό με το βιβλίο».

Ψυχώ (εκδ. Σκάι εκδόσεις), του Ρόμπερτ Μπλοχ

Το μυθιστόρημα του Μπλοχ ενέπνευσε την αριστουργηματική ταινία του Άλφρεντ Χίτσκοκ με πρωταγωνιστή τον Άντονι Πέρκινς (1960).

«Η ταινία του Χίτσκοκ είναι πολύ διαφορετική από το μυθιστόρημα του Μπλοχ. Ο Χίτσκοκ αξιοποίησε την ιστορία ενός δευτερεύοντος χαρακτήρα του μυθιστορήματος, της Μάριον Κρέιν, ως αφηγηματικό πρόσχημα και μεταμόρφωσε τον Νόρμαν Μπέιτς σε έναν πολύ πιο ανατριχιαστικό και επικίνδυνο χαρακτήρα συγκριτικά με την εκδοχή του βιβλίου, στο οποίο ο Μπέιτς παρουσιάζεται ως ένα μεσήλικας αλκοολικός».

Η σιωπή των αμνών (εκδ. Bell, μτφρ. Παναγιώτης Τασιόπουλος), του Τόμας Χάρις

Το αστυνομικό θρίλερ ενέπνευσε την πολυβραβευμένη ταινία του Τζόναθαν Ντέμι που κυκλοφόρησε το 1991.

«Η διασκευή του Τζόναθαν Ντέμι είναι πιστή στο μυθιστόρημα του Τόμας Χάρις όσον αφορά στις περισσότερες πτυχές της, αλλά έχει δύο σημαντικά ατού: την Τζόντι Φόστερ και τον Άντονι Χόπκινς. Οι ερμηνείες αυτών των δύο ηθοποιών είναι τόσο καλές, τόσο αξιομνημόνευτες και τόσο πειστικές που μετέτρεψαν το σκοτεινό, γεμάτο με ανατροπές, θρίλερ σε σταθερό πυλώνα της ποπ κουλτούρας».

Μετρόπολις (εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Δημήτρης Αρβανίτης), της Τέα φον Χάρμπου

Η ομότιτλη ταινία γερμανικού εξπρεσιονισμού του Φριτζ Λανγκ (1927) είναι εμπνευσμένη από το μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας της φον Χάρμπου.

«Η σύνδεση μεταξύ της ταινίας και του μυθιστορήματος είναι περίεργη (αμφότερα τα έργα γράφτηκαν από την Τέα φον Χάρμπου, την περίοδο που ήταν παντρεμένη με τον Φριτζ Λανγκ), καθώς η Χάρμπου έγραψε το μυθιστόρημα λίγο πολύ για να προωθήσει την ταινία»

Crazy rich Asians, του Κέβιν Κουάν

Η ρομαντική δραμεντί του Τζον Τσου (2018) είναι βασισμένη στο βιβλίο του Κουάν.

«Η συμπαθητική, σατιρική ρομαντική κωμωδία του Κουάν κυκλοφόρησε το 2013 και μόλις πέντε χρόνια αργότερα, ενέπνευσε την συγκλονιστική ταινία του Τζον Τσου. Η ταινία γνώρισε άμεση επιτυχία, αποτυπώνοντας επιτυχημένα τις τρυφερές σχέσεις, τις παρασκηνιακές κινήσεις και τις μεγάλες προσδοκίες των μελών της καλής κοινωνίας της Σιγκαπούρης».

Πρόγευμα στο Τίφφανυς (εκδ. Πατάκη, μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης), του Τρούμαν Καπότε

Η ταινία του Μπλέικ Έντουαρντς με πρωταγωνίστρια την Όντρεϊ Χέπμπορν (1961) είναι διασκευή της κλασικής νουβέλας του Τρούμαν Καπότε.

«Η ιστορία του Καπότε για μια γυναίκα που προσπαθεί να βρει τη γοητεία στα συντρίμμια της ζωής της είναι συγκινητική, τραγική και γεμάτη με ομορφιά. Η ταινία έχει λιγότερα τραγικά στοιχεία, λιγότερες αναφορές στην πορνεία και λιγότερα κουήρ υπονοούμενα, και το τέλος της χαρίζει μια νότα αναζωογονητικού ρομαντισμού - κι όμως, το κάθε έργο είναι συγκινητικό, αξιομνημόνευτο, ιδιοφυές με τον δικό του τρόπο».

Αμερικανική ψύχωση (εκδ. Οξύ, μτφρ. Χρίστος Τόμπρας), του Μπρετ Ίστον Έλις

Το μυθιστόρημα του Έλις ενέπνευσε την ταινία «American psycho» (2000), της σκηνοθέτιδας Μαίρη Χάρον.

«Το βίαιο, φρικιαστικό μυθιστόρημα του Έλις σατιρίζει την αχαλίνωτη απληστία και την αναλγησία που κυρίευσαν κάποιους ανθρώπους της χώρας μας τη δεκαετία του ’80. Η ταινία πραγματεύεται τα ίδια θέματα, αλλά προσθέτει μεγαλύτερες δόσεις μελανού χιούμορ, εμπαίζοντας τους κεντρικούς χαρακτήρες για τον παραλογισμό τους».

Τα πλεονεκτήματα του να είσαι στο περιθώριο (εκδ. Τόπος, μτφρ. Ελένη Δριμή), του Στίβεν Τσμπόσκι

Ο συγγραφέας έγραψε το σενάριο και ανέλαβε τη σκηνοθεσία της ομότιτλης ταινίας που κυκλοφόρησε το 2012.

«Δέκα χρόνια μετά από την κυκλοφορία του βιβλίου, με τη βοήθεια του παραγωγού Τζον Μάλκοβιτς, ο συγγραφέας Τσμπόσκι σκηνοθέτησε μια συγκλονιστική ταινία, για τη χρήση των ναρκωτικών και τις διαλυμένες φιλίες, που αγαπήθηκε ακόμη και από τους πιο αφοσιωμένους αναγνώστες του βιβλίου».

Προς όλα τα αγόρια που αγάπησα (εκδ. Πατάκη, μτφρ. Καρολίνα Μιζάν, Γιώργος Παναγιωτάκης), της Τζέννυ Χαν

Η ομότιτλη ταινία της Σούζαν Τζόνσον κυκλοφόρησε το 2018.

«Το συγκλονιστικό μπεστ σέλερ των New York Times της Τζέννυ Χαν με θέμα τη σεξουαλικότητα, τη γυναικεία ταυτότητα και τις δυσκολίες της εφηβείας ενέπνευσε αυτή τη συγκινητική διασκευή που είναι διαθέσιμη στο Netflix».

Rum punch, του Έλμορ Λέοναρντ

Η ταινία «Τζάκι Μπράουν» (1997) του Κουέντιν Ταραντίνο είναι βασισμένη στο έργο του Λέοναρντ.

«Ο Ταραντίνο έκανε μια αξιοσημείωτη αλλαγή –η πρωταγωνίστρια της ταινίας είναι μαύρη-, αλλά κατά τα άλλα, η ταινία του είναι πολύ πιστή στο βιβλίο• ένα φιλμ που, στον απόηχο του «Pulp fiction», έμοιαζε κάπως απογοητευτικό, αλλά το οποίο πλέον θεωρείται ένα σύγχρονο κλασικό έργο, που ‘’ανέστησε’’ την καριέρα του Ρόμπερτ Φόρστερ και της θρυλικής Παμ Γκρίερ».

Trainspotting (εκδ. Οξύ, μτφρ. Σόνια Σαλίμπα), του Ίρβιν Γουέλς

Η ομότιτλη ταινία του Ντάνι Μπόιλ, που αφηγείται τις περιπέτειες μιας παρέας νεαρών τοξικομανών στο Εδιμβούργο της δεκαετίας του ’80, κυκλοφόρησε το 1996.

«Το Trainspotting διαβάζεται με δυσκολία - εξαιτίας της ακατάπαυστης χρήσης λέξεων της σκοτσέζικης αργκό από τον Ίρβιν Γουέλς, που αποθαρρύνει όσους επιχειρούν να αναλύσουν την πρόζα του. Η χρήση της τεχνικής της ροής της συνείδησης δυσκολεύει ακόμα περισσότερο τον αναγνώστη. Η ταινία καταφέρνει να απεικονίσει σχεδόν άψογα το πνεύμα, το ύφος και την αισθητική της ιστορίας, ακολουθώντας μια προσέγγιση περισσότερο παραδοσιακή, χωρίς να λείψουν οι σουρεαλιστικές, ονειρικές εικόνες του Ντάνι Μπόιλ».

Ο Ελύτης μάς έδειξε τους ήλιους και τα σκοτάδια της Ελλάδας...

  Εκεί που συναντήθηκαν η λυρική αφήγηση και κάποια από τα "υλικά" του υπερρεαλισμού, εκεί που η ελληνική παράδοση "περπάτησε" χέρι-χέρι με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό, εκεί που το όνειρο και η φαντασία φωτίστηκαν από το ελληνικό αρχιπέλαγος, εκεί που η σκληρή συνείδηση εκφράστηκε μέσα από τον αλληγορικό στοχασμό, εκεί είναι που βρίσκονται οι ορίζοντες της ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη, που έφυγε για την αιωνιότητα, τέτοιες μέρες (18 Μαρτίου 1996). Στίχοι που συνδυάζουν τις εικόνες με μια σπάνια λεκτική αισθητική, με μια διαχρονική εκφραστικότητα, με μια συγκλονιστική λαϊκή ομορφιά και δύναμη. Ο ήλιος και το Αιγαίο, η "παραμόρφωση" του πολέμου, το ρίγος της ψυχής, μα πάνω απ' όλα το "θαύμα" της γλώσσας, εκείνη η "φωνή" που αγκαλιάζει όλη την Ελλάδα με το ξεχωριστό μέταλλό της.

 Μέλος της περίφημης λογοτεχνικής γενιάς του '30, βρέθηκε από νωρίς μπροστά στο "δίλημμα" της χρήσης των νέων κινημάτων που έφερναν την επανάσταση στη δυτική Ευρώπη, όμως γρήγορα μπόρεσε να δώσει τις απαντήσεις του, παρουσιάζοντας ένα προσωπικό ιδίωμα, το οποίο διατήρησε μέσα του το ελληνικό "τοπίο", αφήνοντας χώρο και στις νέες "τεχνικές", οι οποίες προσαρμόστηκαν απόλυτα στο δικό του όραμα. Ξεφεύγοντας από την παγίδα της άνευ όρων υποταγής στον σουρεαλισμό, δεν επέτρεψε στο μοντέρνο να παρουσιαστεί ως ο κυρίαρχος πόλος στο λογοτεχνικό του πεδίο, αλλά άφησε πινελιές από αυτές τις φόρμες να δώσουν φρεσκάδα στη σκέψη του, στην τέχνη του και τελικά, στην ποίησή του.

  

Το Ιστολόγιο παρουσιάζει ένα μικρό αφιέρωμα στον άνθρωπο που εξέφρασε την παντοδυναμία του ονείρου, απαγγέλλοντας τις περιπλανήσεις του με αισθητική καθαρότητα σε ένα ταξίδι που είχε ως προορισμούς του τη γη, την πατρίδα, τη θάλασσα, την ελευθερία και τον ήλιο. Ο Ελύτης είναι μεγάλος, όχι - μόνο - για το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1979, αλλά - κυρίως - για τις "υψηλές πύλες" που έχτισε προς την ομορφιά, τον έρωτα, την ανώτερη αλήθεια, την κατανόηση της βεβήλωσης, το δράμα της θυσίας, την ένταση του πολέμου, τις απαντήσεις σε κάθε ηθικό προβληματισμό, την αξία του φωτός. Όλα αυτά, μέσα από τη δική του ποιητική "επανάσταση".

Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης, με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, αλλά μεγάλωσε στην Αθήνα. Γόνος εύπορης οικογένειας, ήρθε από μικρός σε επαφή με τη θάλλασα και την ελληνική ναυτική παράδοση, αφού περνούσε τα καλοκαίρια του σε νησιά του Αιγαίου, κάτι που προετοίμασε τη γόνιμη, λυρική του θεώρηση, η οποία άρχισε να φαίνεται από τα γυμνασιακά του κιόλας χρόνια, όταν συνεργάστηκε με τη "Διάπλαση των Παίδων", το κατεξοχήν παιδικό "λογοτεχνικό" περιοδικό της εποχής. Είχε ξεκινήσει ήδη να διαβάζει με ζήλο Έλληνες και ξένους συγγραφείς και ποιητές, ξοδεύοντας όλα του τα χρήματα στην αγορά βιβλίων.

 Η ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟΝ ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟ

Λίγο μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο και ενώ δεχόταν πιέσεις από τους γονείς του να σπουδάσει χημικός, γνωρίστηκε με το έργο του Πωλ Ελυάρ, "προσπερνώντας" τον αρνητισμό του ντανταϊσμού, αλλά αφήνοντας τον εσωτερικό του κόσμο να γοητευτεί από τον σουρεαλισμό, από την "αδεξιότητα" της ορολογίας του και συγχρόνως από την ίδια την αμφισβήτηση που ενσωμάτωνε στην ποίηση την επιθυμία της "επανάστασης". Ο Ελυάρ, αλλά και άλλοι Γάλλοι υπερρεαλιστές ποιητές, όπως ο Λουί Αραγκόν, ο Ρενέ Κρεβέλ, ο Ροζέ Βιτράκ, επηρέασαν τις ιδέες του Ελύτη για τη λογοτεχνία και "προετοίμασαν" τη στροφή του που θα ακολουθούσε τα επόμενα χρόνια, αποκρυσταλλωμένη πλέον στους στίχους του.

Έτσι λοιπόν, το 1930, στα 19 του, απέκλεισε την προοπτική της χημείας και γράφτηκε στη Νομική σχολή Αθηνών, συνεχίζοντας τη μελέτη του στους Έλληνες ποιητές, αλλά και τις περιπλανήσεις του στην ελληνική επαρχία, όπου αναζητούσε επίμονα τα δικά της χαρακτηριστικά και τη δική της "αλήθεια", για να δώσει προοπτική στην καλλιτεχνική του εξέλιξη. Τότε ήταν που άρχισε να γράφει τα πρώτα του ποιήματα, ενώ παράλληλα ήρθε σε επαφή με τον κύκλο του περιοδικού "Νέα Γράμματα" (Σεφέρης, Πολίτης, Σικελιανός, Θεοτοκάς, Τερζάκης, Τσάτσος, Καραντώνης κ.ά.), το οποίο παρουσίασε αναλυτικά τις νέες δυτικές φόρμες, τις τάσεις και τα κινήματα, κυρίως των συγγραφέων και ποιητών της νεώτερης γενιάς.

  

Την ίδια χρονιά που πρωτοεκδόθηκαν τα "Νέα Γράμματα", ο Ελύτης γνώρισε τον Ανδρέα Εμπειρίκο και μυήθηκε ακόμα περισσότερο στον υπερρεαλισμό, ενώ λίγους μήνες αργότερα κυκλοφόρησαν και τα πρώτα του ποιήματα στο περιοδικό, για πρώτη φορά με το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο που θα τον συνόδευε πλέον σε όλη του τη ζωή. Στα "Νέα Γράμματα", ο Ελύτης δημοσίευσε και μεταφράσεις ποιημάτων του Ελυάρ, προλογίζοντας τον δημιουργό τους ως "τον ποιητή που ό,τι γράφει, φτάνει αμέσως στην καρδιά μας, μας χτυπάει κατάστηθα σαν κύμα ζωής άλλης, βγαλμένης από το άθροισμα των πιο μαγικών ονείρων μας". Ένα χρόνο αργότερα, το 1936, στην Α' Διεθνή Υπερρεαλιστική Έκθεση των Αθηνών, ο Ελύτης εντυπωσίασε με μια νέα πτυχή της τέχνης του.

Παρουσίασε ζωγραφικούς πίνακες με την τεχνική του κολάζ, κάτι που είχαν επινοήσει από τη δεκαετία του 1910 ο Πικάσο και ο Μπρακ, σε ένα παρακλάδι του συνθετικού κυβισμού, που αμέσως πέρασε και στην ποίηση με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Γκιγιόμ Απολινέρ. Εκείνη την εποχή, ο Ελύτης γνωρίστηκε και με τον Νίκο Γκάτσο, έναν ακόμα ποιητή που ακολούθησε τα χνάρια του υπερρεαλισμού, εκδίδοντας το 1943 την "Αμοργό". Το 1940 κυκλοφόρησε τελικά η πρώτη ποιητική συλλογή του Ελύτη, με τίτλο "Προσανατολισμοί", μια πρώτη γεύση του πώς οι υπερρεαλιστικές επιρροές, αντί να "ηγηθούν" στην εκφραστική φόρμα του ποιητή, υπηρέτησαν το ταξίδι του στην Ελλάδα, στο Αιγαίο, στον ουρανό και στο φως.

   

Ο "ΗΛΙΟΣ Ο ΠΡΩΤΟΣ" ΚΑΙ ΤΟ "ΑΣΜΑ ΗΡΩΙΚΟ ΚΑΙ ΠΕΝΘΙΜΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΑΜΕΝΟ ΥΠΟΛΟΧΑΓΟ ΣΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ"

Με την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, ο Ελύτης βρέθηκε στο μέτωπο, αρρώστησε σοβαρά από τύφο και έζησε το δράμα της κατοχής. Η εμπειρία του θανάτου, την οποία έζησε τόσο στην πρώτη γραμμή της μάχης, όσο και στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι την απελευθέρωση, "στοίχειωσε" μέσα του, προετοιμάζοντας το "νυστέρι" για να ξεγυμνώσει την τρομακτική εσωτερική "σιωπή", την αγωνία μπροστά στην παράλογη ανάγνωση της ανθρώπινης ύπαρξης, κάτι που θα συμβολιζόταν μέσα από το εφιαλτικό φορτίο του "Άξιον Εστί". Όμως πριν η "φωτιά" κυριαρχήσει στους στίχους του, πρόλαβε να κυκλοφορήσει το 1943 τον "Ήλιο τον Πρώτο", μια ακόμα ονειρική διαφυγή με παντοτινό προορισμό την ελπίδα και μια καινούργια "αυγή".

Ο "Ήλιος ο Πρώτος" εξέφρασε την πίστη του Ελύτη για την "απελευθέρωση", με απαραίτητο στοιχείο τις θυσίες και τους αγώνες, σφυρηλατώντας το πεπρωμένο της σύγκρουσης μέσα από "γενναίους", φτιαγμένους από "πέτρες, αίμα, σίδερο και φωτιά". Ο δρόμος προς την αλήθεια, ο πόθος της κατάκτησης του οράματος, το "χτίζουμε, ονειρευόμαστε και τραγουδούμε", όλα αυτά ξανάδωσαν μια μαγική ιδέα της ζωής, που στα βήματα του Ελύτη, συνέχισαν να έχουν για "συνοδοιπόρους", τη θάλασσα, τα αστέρια, τον ουρανό, τη γη, τον ήλιο, τις σειρήνες, τον βασιλικό, τις παπαρούνες, τα μάρμαρα, τα αμπέλια, τις λεμονιές, τα πουλιά, τον δυόσμο, τα περιβόλια, τις καμπάνες, τους κάμπους, τους ορίζοντες, την ομορφιά της Ελλάδας.

Το 1945 ακολούθησε το "Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας", μια βίαιη καταγραφή της έντασης μεταξύ ζωής και θανάτου, ένα δείγμα σαφώς πιο ώριμο στον τρόπο πραγμάτωσης της αισθητικής και την παρουσίαση των προσωπικών βιωμάτων του ποιητή από τον πόλεμο του '40. Στο "Άσμα", ο Ελύτης έγινε πιο μεταφυσικός, βρήκε καινούργια δυναμική, έδρασε σε ένα διαφορετικό "πραγματικό", μετέτρεψε τη θλίψη του σε λεκτική ανυποταξία και "έσπειρε" χωρίς φτιασίδια τη δική του λυρική αντήχηση στον πόνο: "Μα η νύχτα ανασηκώθηκε σαν πατημένη οχιά. Μόλις σταμάτησε για λίγο μες στα δόντια ο θάνατος - κι ύστερα χύθηκε μεμιάς ως τα χλωμά του νύχια".

Κατά τη διάρκεια του εμφύλιου, το 1948, ο Ελύτης ταξίδεψε στην Ελβετία και κατόπιν εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε μαθήματα φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ενώ υπήρξε και ιδρυτικό μέλος της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Τέχνης. Εκεί γνώρισε σημαντικούς ποιητές, όπως τον Αντρέ Μπρετόν (θεμελιωτή του σουρεαλισμού), τον Τριστάν Τζαρά (ιδρυτή του ντανταϊσμού), τον Αλμπέρ Καμύ και βέβαια την πρώτη του μεγάλη επιρροή στην ποίηση, τον Πωλ Ελυάρ. Ήρθε όμως σε επαφή και με γνωστούς ζωγράφους, όπως ο Πάμπλο Πικάσο, ο Τζουάν Μιρό, ο Τζόρτζιο ντε Κίρικο, ο Ανρί Ματίς, ο Μαρκ Σαγκάλ και ο Αλμπέρτο Τζακομέτι. Το 1950 επισκέφθηκε την Ισπανία και αμέσως μετά, την Αγγλία.

 

Εκεί, στα ξένα, την τετραετία μακριά από την πατρίδα (1948-1951), ήταν που εμπνεύστηκε ο Ελύτης το μεγάλο του αριστούργημα, το "Άξιον Εστί". Περίπου μια δεκαετία μετά την κυκλοφορία του έργου, είχε διηγηθεί ο ίδιος, πως όταν έφευγε από την Ελλάδα, έχοντας ζήσει τον πόλεμο, την κατοχή και τον εμφύλιο ("εκείνα τα φοβερά χρόνια όπου όλα τα δεινά μαζί δεν είχανε αφήσει πέτρα πάνω στην πέτρα"), είχε δει κάτι παιδιά που έπαιζαν σε μια αλάνα. "Χλωμά, βρώμικα, σκελετωμένα με γόνατα παραμορφωμένα, με ρουφηγμένα πρόσωπα", εκείνη ήταν η τελευταία εικόνα που πήρε μαζί του, σκεπτόμενος ότι "αυτή ήταν η μοίρα του Γένους που ακολούθησε το δρόμο της Αρετής και πάλεψε αιώνες για να υπάρξει".

Φτάνοντας στη Λωζάννη, το θλιβερό "κοντράστ" εμφανίστηκε μπροστά του, όταν είδε μια παρέα από μικρούς Ελβετούς, που έκαναν ιππασία δίπλα στη λίμνη. "Ροδοκόκκινα, γελαστά, ντυμένα σαν πριγκηπόπουλα, περάσανε από μπροστά μου και μ' άφησαν σε μια κατάσταση που ξεπερνούσε την αγανάκτηση". Η παραμονή του Ελύτη στην Ευρώπη, τον έκανε να δει ακόμα πιο καθαρά το δράμα που ζούσε πίσω, ο τόπος του. Η μοίρα της Ελλάδας ανάμεσα στα άλλα έθνη, ήταν ο πρώτος σπινθήρας. Και ο δεύτερος προήλθε από "την ανάγκη που ένιωσε για μια δέηση, να δώσει δηλαδή, σ' αυτή τη διαμαρτυρία του για το άδικο, τη μορφή μιας εκκλησιαστικής λειτουργίας". Και έτσι γεννήθηκε το "Άξιον Εστί".

Το εξώφυλλο του δίσκου "Άξιον Εστί" σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και στίχους Οδυσσέα Ελύτη (1964).

Το έργο τυπώθηκε τον Δεκέμβριο του 1959 και κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1960, μετά από σχεδόν δεκαπέντε χρόνια "σιωπής". Ο μελετητής και καθηγητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Γ. Π. Σαββίδης, χαρακτήρισε το "Άξιον Εστί" ως "ένα από τα ωραιότερα και τιμιότερα παραδείγματα αμείλικτης καλλιτεχνικής συνείδησης στην ιστορία της ευρωπαϊκής ποίησης". Ο Ελύτης "απελευθέρωσε" τους στίχους, προσφέροντάς μας ίσως το σημαντικότερο δείγμα γραφής μιας ανώτερης πραγματικότητας, αυτής που μπορεί να πηγάσει μόνο μέσα από τη λαϊκή δύναμη. Η καθαρότητα και η δεξιότητα της έκφρασης δημιούργησαν ένα πολύτιμο κάδρο, μέσα στο οποίο μπόρεσαν να συμπέσουν η ζωή και ο θάνατος, σαν εικαστικοί κώδικες, ζωντανεύοντας τις εικόνες σαν "επιφάνια".

Και όταν λίγους μήνες μετά την κυκλοφορία του έργου, ο Ελύτης πλησίασε τον Μίκη Θεοδωράκη και του έδωσε το βιβλίο, πιστεύοντας ότι θα μπορούσε να τον εμπνεύσει, τότε ήταν που μπήκαν τα θεμέλια για την ίσως πιο αξεπέραστη, πιο διαυγή, φωτισμένη παγκόσμια "διατύπωση" της απόλυτης εκφραστικής πραγματικότητας που βίωσε ποτέ ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός, με τη μύηση στο "ανώτερο", μέσα από μια συνειδησιακή διεκδίκηση, σφραγισμένη από τις "μυθολογίες" της ζωής και της τέχνης, των στίχων και της μουσικής, της μοναχικής προσευχής και του μνημειώδους ορατορίου. Το μελοποιημένο "Άξιον Εστί" έκανε τους στίχους του Ελύτη νότες και τους ταξίδεψε στην αιωνιότητα της ζωντανής μνήμης.

Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΚΑΙ ΤΟ ΝΟΜΠΕΛ

Ο βασιλιάς της Σουηδίας, Κάρολος Γουστάβος, παραδίδει στον Οδυσσέα Ελύτη το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας (Στοκχόλμη, 10 Δεκεμβρίου 1979). Ⓒ 1979 BJORN ELGSTRAND/ASSOCIATED PRESS

"Θεωρώ την ποίηση σαν μια πηγή αθωότητας, που είναι γεμάτη από επαναστατικές δυνάμεις. Αποστολή μου είναι να κατευθύνω αυτές τις δυνάμεις εναντίον ενός κόσμου που η συνείδησή μου δεν μπορεί να αποδεχθεί, έτσι ώστε να φέρω αυτόν τον κόσμο, μέσω συνεχών μεταμορφώσεων, σε μεγαλύτερη αρμονία με τα όνειρά μου". Έτσι αντιλαμβανόταν ο Ελύτης τη δική του τέχνη, τον δικό του λόγο, βασισμένος στην ορμή των αισθήσεων, στο φως αλλά και στα σκοτάδια. Στη μαγεία της ζωής, αλλά και στο κρύο του θανάτου. Στον λυρισμό των αισθημάτων, στο μεθύσι της φύσης, στην έκσταση του θαύματος, στον ήλιο, αλλά και στη σκιά, το μαύρο, το καταχθόνιο, τον ορυμαγδό, το κενό. "Για το τίποτα, που ωστόσο είναι το παν".

Όλα αυτά, δουλεμένα στον υπερθετικό βαθμό από τον Ελύτη, με συνέπεια και αφοσίωση σε όλη τη διαδρομή του, έφεραν τη βράβευσή του το 1979 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Στην ανακοίνωσή της, στις 18 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς, η Σουηδική Ακαδημία αιτιολόγησε ως εξής την απόφασή της: "Για την ποίησή του, η οποία, με φόντο την ελληνική παράδοση, ζωντανεύει με αισθηματοποιημένη δύναμη και πνευματική καθαρότητα βλέμματος τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργικότητα". Και στις 10 Δεκεμβρίου, στην τελετή της απονομής στην Στοκχόλμη, ο ποιητής παρέλαβε το βραβείο από τον βασιλιά Κάρολο Γουστάβο, παραθέτοντας στη συνέχεια, στον λόγο του, τις προσωπικές του, αδιαπραγμάτευτες αρχές.

Ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης στην οικία του. KEYSTONE/ALAMY/VISUALHELLAS.GR

"Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω... Επειδή αυτό είναι στο βάθος η ποίηση: η τέχνη να οδηγείσαι και να φτάνεις προς αυτό που σε υπερβαίνει. Από τα μυριάδες μυστικά σήματα, που μ' αυτά είναι διάσπαρτος ο κόσμος και που αποτελούν άλλες τόσες συλλαβές μιας άγνωστης γλώσσας, να συνθέσεις λέξεις και από τις λέξεις φράσεις που η αποκρυπτογράφησή τους να σε φέρνει πιο κοντά στην βαθύτερη αλήθεια... Για τον ποιητή - μπορεί να φαίνεται παράξενο αλλά είναι αληθές - η μόνη κοινή γλώσσα που αισθάνεται να του απομένει, είναι οι αισθήσεις".

Ο Ελύτης συνέχισε να γράφει και να εκδίδει ποιητικές συλλογές και δοκίμια μέχρι τα τελευταία του χρόνια, παραμένοντας δημιουργικός, πολυδιάστατος και ολοζώντανος, στήνοντας τα όνειρά του με φόντο πάντοτε την Ελλάδα και την παράδοση. Πέθανε στις 18 Μαρτίου του 1996 στην Αθήνα, από ανακοπή καρδιάς, σε ηλικία 85 ετών. Όμως η παρακαταθήκη που άφησε πίσω του, τον τοποθέτησε στους "αθάνατους" αυτού του τόπου, σε εκείνους που μεταμόρφωσαν τη γλώσσα σε "εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών". Ο Ελύτης, μιλώντας για αισθήσεις, δεν εννόησε το προσιτό, αλλά το απώτατο, μεταμορφώνοντας το εγκόσμιο φως σε υπερκόσμιο, μέσα από την πιο διεισδυτική και καθαρή ματιά.

 Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ

Δεν είναι μόνο το ανυπέρβλητο κάλλος του "Άξιον Εστί" με τα "θαύματά" του ("Ένα το χελιδόνι", "Της αγάπης αίματα", "Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ", "Ανοίγω το στόμα μου"), που έγιναν ύμνοι στο λαϊκό τραγούδι, πάλλοντας τις καρδιές των απλών ανθρώπων. Πολλοί συνθέτες μελοποίησαν στίχους του, χαρίζοντας έτσι στον ποιητικό του λόγο μια ακόμα πτυχή, αυτή του σπινθήρα που γεννά πάθος και σκορπίζει "ηθικόν ήλιο": από τις "Μικρές Κυκλάδες" και το "Αρχιπέλαγος" του Μίκη, στον "Μεγάλο Ερωτικό" του Μάνου, από τον "Ήλιο τον Πρώτο" του Μαρκόπουλου, στον "Ήλιο τον Ηλιάτορα" του Λάγιου, και από το "Θαλασσινό τριφύλλι" του Κόκοτου, στους "Προσανατολισμούς" του Ανδριόπουλου.

Ο Οδυσσέας Ελύτης υπήρξε, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, "ο στερνός μιας γενιάς που έσκυβε στις πηγές μιας ελληνικότητας, κι απ' την άλλη, ο πρώτος μιας άλλης που δεχόταν τις επαναστατικές θεωρίες ενός μοντέρνου κινήματος". Πήρε στοιχεία και από την ελληνική παράδοση και από τις νέες, δυτικές φόρμες και τεχνικές, εφαρμόζοντάς τα πάνω στη "σύγχρονη ευαισθησία". "Πέρασε απ' τη φωτιά για να φτάσει στη λάμψη". "Πάλεψε το σκοτάδι μέσα του, για να 'χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο". Ξανάφτιαξε την Ελλάδα με μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Και σαν τον "Ήλιο τον Ηλιάτορα, τον πετροπαιχνιδιάτορα", λίγο το στόμα του άνοιξε κι ευθύς μύρισε άνοιξη...

Το κείμενο δημοσιεύθηκε πρώτη φορά στις 2/11/2021 με αφορμή τα 110 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη.

 

( Μουσική: Ηλίας Ανδριόπουλος, Ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης, Ερμηνεία: Άλκηστις Πρωτοψάλτη,

 LP Προσανατολισμοί Πρώτη έκδοση 28-3-1984)

Πηγή: news247.gr