Αναδημοσίευση από το protagon.gr και την Λένα Παπαδημητρίου...
Περπατώ με τη μητέρα μου στη Λεωφόρο της Κολάσεως για την τρίτη ηλικία, τη σπαρμένη σαμπανιέρες και τραπεζοκαθίσματα οδό Καψάλη στο Κολωνάκι. Σε ένα από τα απανωτά ζιγκ-ζαγκ στο πεζοδρόμιο συναντάμε τον γιο ενός αγαπημένου οικογενειακού φίλου. «Ο πατέρας μου μπήκε στο γηροκομείο», μας πληροφορεί χαμογελαστά. «Είναι πολύ ευχαριστημένος», σπεύδει να εξηγήσει, μπροστά στα ελαφρώς σκοτεινιασμένα βλέμματά μας. «Εγώ τρέχω όλη μέρα με τα παιδιά και τη δουλειά. Ο Σπύρος και η Χρύσα (τα αδέλφια του) το ίδιο. Ηταν η πιο καλή… Ηταν η μόνη λύση».
Είναι η σιωπηλή επιδημία των τελευταίων ετών. Ασθμαίνοντα, κατά κανόνα 40+ μεσήλικα τέκνα σε απόγνωση για τη μαμά ή τον μπαμπά που βρίσκεται σε προκεχωρημένη ηλικία και έσπασε το ισχίο/έπαθε άνοια/αδυνατεί να αυτοεξυπηρετηθεί/νιώθει σα να χάνει όλα του τα φύλλα (όπως σπαρακτικά το εξέφρασε ο Αντονι Χόπκινς στο φιλμ «Ο πατέρας» του Φλοριάν Ζελέρ). Δεν έχουν σταματημό τα μηνύματα στο messenger από γνωστούς και φίλους: «Ξέρεις καμια καλή “γυναίκα;”», «Ψάχνω για μια αποκλειστική για δέκα μέρες, μέχρι να επιστρέψω», «Εχεις ακούσει κανέναν ειδικό για την οστεοπόρωση;».
Είναι μία από τις ελάχιστες βεβαιότητες της ζωής (αν είσαι, φυσικά, από τους τυχερούς): η φθορά και το επικείμενο τέλος του ανθρώπου που σε ανάστησε. Και όμως, τίποτα και κανείς δεν σε προετοιμάζει γι’ αυτό. Για τον μόχθο, το οικονομικό άγχος, τα logistics και την υπαρξιακή αγωνία τού να φροντίζεις τον ηλικιωμένο γονιό σου. Tίποτα εκτός από τις διάφορες, συχνά φρικώδεις, μακριά-από-εμάς ιστορίες «παθόντων» που, όσο το προσδόκιμο ζωής επιμηκύνεται με το ζόρι («η ανηθικότητα της σύγχρονης ιατρικής», μου λέει μαινόμενος ένας γιατρός) και όσο το κράτος πρόνοιας για τους ηλικιωμένους παραμένει ανύπαρκτο, διαρκώς πολλαπλασιάζονται.
Είναι ο φίλος που, μετά από κάποια χρόνια ταλαιπωρίας με τη μητέρα του, αναγκάστηκε να τη «βάλει» στο γηροκομείο και ζει έκτοτε με τις ενοχές του ότι δεν ήταν «άξιος» να τη φροντίσει. Είναι η μεσήλικη κόρη στην απέναντι πολυκατοικία που, χωρίς ίχνος βαρυγκόμιας, «κράτησε» επτά χρόνια την ανοϊκή μητέρα της στο σπίτι μαζί με τον άνδρα της, δύο εφήβους και έναν σκύλο («Με καθησύχαζε που κάθε πρωί άνοιγα την πόρτα και την έβλεπα, και ας ήξερα ότι δεν είχε ιδέα ποια ήμουν»). Είναι η συνάδελφος που ψάχνει μαζί με τα αδέλφια της ένα «μοντέλο διαφυγής» προκειμένου να «σώσουν» την 77χρονη μητέρα που ζει στα όρια της τρέλας, γιατροπορεύοντας όλη μέρα και όλη νύχτα τον 90χρονο, «συχνά επιθετικό», πατέρα τους.
Η οδύσσεια του τέκνου-φροντιστή
Ούτε καν σου περνάει από το μυαλό τι σε περιμένει σε αυτό το σκληρό μονόπρακτο –με τις εβδομαδιαίες θήκες χαπιών και τις πάνες ενηλίκων– που, ό,τι και να κάνεις, δεν θα έχει χάπι έντ. Είναι πολλά τα ζητήματα. Από τα πιο συνήθη, η οδύσσεια για την ανεύρεση της «γυναίκας» εμπιστοσύνης που δεν θα «κακομάθει» και δεν θα φτάσει να σε εκβιάζει να της γράψεις ένα διαμερισματάκι για να μη σε αφήσει σύξυλο. Ή η ανάγκη να ανταπεξέλθεις ταυτόχρονα σε δεκάδες υποχρεώσεις, ειδικά αν ανήκεις στην περίφημη «γενιά σάντουιτς» (οι έχοντες, ταυτόχρονα με τους ηλικιωμένους γονείς, και μικρά παιδιά). Είναι, ακόμα, η οικονομική αφαίμαξη, όποιον δρόμο και αν ακολουθήσεις.
Να σημειωθεί εδώ ότι η κατ’ οίκον φροντίδα προβάλλεται συχνά ως η μοναδική λύση σε αυτό το μεσογειακό οικογενειακό μοντέλο με τις υποστελεχωμένες ή και «ύποπτες» μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων (για πολλούς, δυστυχώς, ο «οίκος ευγηρίας» έχει ταυτιστεί με τα «κολαστήρια» της εποχής Covid-19).
«Ο θάνατος δεν είναι το χειρότερο σε όλη αυτή την ιστορία», μου λέει οργισμένη μια γιατρός με τρία παιδιά και δύο ογδοντάρηδες γονείς. «Ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να έχει επιλογές, να έχει ο ίδιος λόγο στο πώς θα περάσει τα τελευταία χρόνια της ζωής του, αλλά και πώς θα πεθάνει. Υπάρχουν κάποια καλά κέντρα που τους παρέχουν, μεταξύ άλλων, κοινωνικοποίηση. Η επαφή με τους συνομηλίκους τους μπορεί να είναι πολύ καλύτερη από τον εγκλεισμό στο σπίτι με μια “γυναίκα”. Δεν είναι μόνο οικονομικοί οι λόγοι που δεν το επιλέγουμε. Είναι το ελληνικό σύνδρομο “Να μείνει στο σπίτι και να πεθάνουμε όλοι μαζί”. Από την κόπωση!»
Νοσηλεία και αψιμαχίες στο σπίτι
Τίποτα, βέβαια, δεν σε προετοιμάζει και για τον υπαρξιακό ανεμοστρόβιλο που θα βιώσεις φροντίζοντας έναν ηλικιωμένο γονιό. Τις σουβλιές για την αδυναμία σου να «νταντέψεις» σωστά και χωρίς να σιχτιρίζεις τον άνθρωπο που σε μεγάλωσε, και να αποδεχτείς ότι από εδώ και εμπρός, όχι, δεν θα είναι αυτός που ήταν. Ή το άγχος για τον έτερο γονιό, αν υπάρχει.
Μια απαυδισμένη κόρη μού μιλάει για την επιδημία γυναικών τρίτης ηλικίας που φροντίζουν μέχρι και 15 χρόνια τους γηραιότερους συζύγους τους: «Είναι αυτή η παλιά γενιά της αυτοθυσίας. Γνωρίζω μια τέτοια γυναίκα που το μόνο που κάνει για τον εαυτό της είναι να κεντάει δίπλα από το κρεβάτι του. Οι περισσότερες που ξέρω τη βγάζουν με αντικαταθλιπτικά».
Αλλά και για την απύθμενη μοναξιά, αν τυγχάνεις μοναχοπαίδι (ή αν ο αδελφός σου είναι σε κάποιο μακρινό μέρος του πλανήτη και δεν θα είναι εκείνος που θα τρέξει όταν ο πατέρας βρεθεί πεσμένος στο πάτωμα με αίματα στο κεφάλι). Ή τις αψιμαχίες για τον καταμερισμό των ευθυνών ανάμεσα στα αδέλφια (εξ όσων αφουγκράζομαι, οι ρόλοι είναι σχεδόν προκαθορισμένοι: o «ιερομάρτυρας», ο «ευθυνόφοβος», ο «κυνικός», ο «εγώ, ο πιο καλός ο φροντιστής από όλους», ο «δεν το αντέχω όλο αυτό, τριαλαρί, τριαλαρό» κ.τλ.)
Και βέβαια, σε όλο αυτό το υπέροχο πακέτο που σου επιφυλάσσει το εγχώριο μοντέλο στήριξης των ηλικιωμένων, δεν πρέπει να ξεχνάς τα σκαμπίλια της δικής σου θνητότητας. «Μέχρι σήμερα ένιωθα νέος… Με το που μπήκε ο πατέρας μου τρεις μέρες στο νοσοκομείο ένιωσα για πρώτη φορά ότι είμαι 48 ετών», μου έλεγε τις προάλλες ένας φίλος.
Το πρόβλημα χωρίς όνομα
Δεν είναι τυχαίο ότι το να είσαι «ερασιτέχνης» φροντιστής ηλικιωμένου είναι από μόνο του υψηλός παράγοντας κινδύνου για επιβαρυμένη σωματική και ψυχική υγεία, οικονομικά προβλήματα, δυσκολίες στην εργασία ή στην προσωπική σου ζωή. Πριν από κάμποσα χρόνια, ο δημοσιογράφος Τζόναθαν Ράους είχε περιγράψει στο «Atlantic» αυτό «το πρόβλημα που δεν έχει όνομα» (ο όρος «δανεικός» από το βιβλίο «Το γυναικείο μυστήριο», της Μπέτι Φρίνταν). Η Φρίνταν μιλούσε το 1963 για την «ενδημική μοναξιά και πλήξη της νοικοκυράς». Ο συντάκτης του Atlantic χρησιμοποιεί τον όρο για τα εκατομμύρια των μεσηλίκων στις ΗΠΑ που παλεύουν, αόρατοι και αβοήθητοι, να στηρίξουν τον μπαμπά ή τη μαμά στο γέρμα της ζωής τους.
Και στη σούπερ γερασμένη σημερινή Ελλάδα (με τους 139.296 «πολύ ηλικιωμένους», δηλαδή άνω των 90 ετών) «το πρόβλημα χωρίς όνομα» συνεχίζει να μαίνεται. Είναι επιτακτική ανάγκη η Πολιτεία να θωρακίσει τον χώρο της φροντίδας των ατόμων τρίτης και τέταρτης ηλικίας, εξασφαλίζοντάς τους γεράματα με ποιότητα ζωής και αξιοπρέπεια. Με τα παιδιά τους στο πλάι τους και όχι αγκαλιά με την «πάπια».
Σε ποια ηλικία "ξέρει μπάλα"; Πώς πρέπει να προπονούνται οι μικροί άσοι και πως αντιμετωπίζονται οι "οργισμένοι πατεράδες"; Ο Γιώργος Μπαρμπαλιάς, που εδώ και τρεις δεκαετίες ασχολείται με τις ακαδημίες ποδοσφαίρου, προσπαθεί να διαφωτίσει πρόσωπα και πράγματα...
Σύμφωνα με τη μελέτη του νεοσύστατου Ινστιτούτου Ερασιτεχνικού Ποδοσφαίρου (ΙΕΠ) στην Ελλάδα λειτουργούν όχι εκατό και διακόσιες, αλλά 1.178 ακαδημίες που ασχολούνται με την εκμάθηση του λαοφιλέστερου σπορ στα μικρά παιδιά.
Η συγκεκριμένη μελέτη που έχει ολοκληρωθεί με τη βοήθεια της ΕΠΟ και σχεδόν όλων των ποδοσφαιρικών ενώσεων της χώρας, υπολογίζει ότι κάθε χρόνο στο πλαίσιο των ερασιτεχνικών πρωταθλημάτων και των ακαδημιών ποδοσφαίρου, κάθε χρόνο, διεξάγονται πάνω από 65.032 αγώνες (χωρίς στοιχεία από 5 ΕΠΣ). Με βάση αυτή την εκτίμηση κι αν υποθέσουμε ένα μ.ο 20 φιλάθλων ανά παιχνίδι, τότε ο συνολικός αριθμός φιλάθλων που βλέπει αυτά τα ματς ανέρχεται σε 1.300.640! Αν ανεβάσουμε τον μέσο όρο στους 50, τότε ο αριθμός μεγαλώνει και φτάνει τα 3.251.600 άτομα!
Πιο σημαντικό, όμως, είναι οι χιλιάδες ακαδημίες να λειτουργούν κανονικά, να βγάζουν ποδοσφαιριστές και να διδάσκουν το ποδόσφαιρο σωστά. Το "μάθε παιδί μου μπαλίτσα", όχι από τον ... άρχοντα (και μακαρίτη) Αλέφαντο, αλλά από τους εκατοντάδες προπονητές δεν είναι εύκολο, όπως ίσως να νομίζετε. Μάλλον είναι η δυσκολότερη αποστολή που μπορεί να αναλάβει ένας κόουτς που έχει να κάνει με παιδιά μικρών ηλικιών και ... τους μπαμπάδες (ενίοτε και τις μαμάδες) τους.
Πότε πρέπει ένα παιδί να παίζει ποδόσφαιρο; Τι μαθαίνει και σε ποιά ηλικία; Πώς συνεχίζεται η διδασκαλία μέσα στο χρόνο; Με ποιον τρόπο αντιμετωπίζονται οι γονείς, που νομίζουν ότι έχουν στο σπίτι τους το νέο Μαραντόνα;
Τις απαντήσεις δίνει ένας άνθρωπος που έχει αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στην εκμάθηση του ποδοσφαίρου. Σχεδόν 30 χρόνια χρόνια τώρα είναι προπονητής ακαδημιών. Ξεκίνησε ενώ ακόμη έπαιζε ο ίδιος ποδόσφαιρο. Ο Γιώργος Μπαρμπαλιάς ήταν ένας δυναμικός σέντερ μπακ, που κρυφά από τον πατέρα του, πήγε να παίξει μπάλα στον ΑΟ Παγκρατίου. Τον ακολούθησε, λίγο αργότερα, ο αδερφός του Δημήτρης που στο πικ της καριέρας του ως τερματοφύλακας, πήρε μεταγραφή για τον Πανιώνιο.
Με τη φανέλα του Εθνικού Αστέρα (δεύτερος όρθιος από αριστερά) στη δεκαετία του 80, όταν οι Καισαριανιώτες έπαιζαν στην Β Εθνική
Ο Γιώργος έφυγε από το Παγκράτι για να φορέσει τη φανέλα του Εθνικού Αστέρα, έφαγε με το κουτάλι τα γήπεδα της Β Εθνικής, συνέχισε στην Δόξα Βύρωνα και ολοκλήρωσε στην Ηλιούπολη το 1996 σε ηλικία 37.5 ετών. Από το 1993 είχε πάρει δίπλωμα προπονητή και έγινε βοηθός του Γαβρίλου Παπαδόπουλου στον Εθνικό Αστέρα, με υπευθυνότητα τις ακαδημίες.
Στην ίδια θέση, θήτευσε στον Αθηναϊκό (στο πλευρό του Κώστα Τσάνα) ακολούθησε μια τετραετία στη Δόξα Βύρωνα, το στήσιμο των ακαδημιών του Υμηττού από το μηδέν, η ΔΙΑΝΑ Ηλιούπολης και η Βουλιαγμένη είναι μερικοί από τους προπονητικούς σταθμούς του.
ΑΠΟ ΤΟ ΓΗΠΕΔΟ ΣΤΟΝ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΗ...
Κάποια χρόνια πίσω, νεαρός προπονητής ακόμα, έκανε μια γνωριμίας ζωής, που τον υποχρέωσε να δει τελείως διαφορετικά το ποδόσφαιρο και την εκμάθησή του. Τουλάχιστον με όσα νόμιζε ότι ήξερε, μέχρι τότε. Η αφορμή δόθηκε σε ένα σεμινάριο προπονητών, όπου είχε κληθεί να μιλήσει ο Πορτογάλος Εντουάρτο Βιγκάντα. Τη συνέχεια την διηγείται ο ίδιος:
"Καθόμουν μαζί με τον Πέτρο Καραβίτη και τον Σάββα Παπάζογλου, τους οποίους παρεμπιπτόντως είχα προπονητές στην καριέρα μου. Μου κέντριζε πάντα το ενδιαφέρον να βρω μια χώρα σαν τη δική μας, σε πληθυσμό και κλίμα, ώστε να μάθω τι ακριβώς κάνουν στις μικρές ηλικίες. Καλή ώρα σαν την Πορτογαλία
Ήταν μια καταπληκτική ομιλία και αρχίσαμε τις ερωτήσεις. Έγραψα δυο, τις πήρε ο Σάββας και τις πήγε πάνω. Κατά σύμπτωση ο Βιγκάντα απάντησε και στις δυο. Όταν τελείωσε το σεμινάριο, πήρα το θάρρος, πήγα κοντά του και τον ρώτησα αν θα μπορούσα να έχω μαζί του μια συνεργασία κι αν γινόταν να παρακολουθούσα τις προπονήσεις του στην Πορτογαλία.
Πριν μου απαντήσει με ρώτησε κάτι που με εντυπωσίασε: Θες να ασχοληθείς με το παιδικό ποδόσφαιρο. Έχεις όμως, γνωρίσει τον εαυτό σου; Έμεινα με ανοιχτό το στόμα. Άναυδος. "Ξέρεις ποιος είσαι για να διδάξεις τα παιδιά" με ξαναρώτησε.
Να μην τα πολυλογώ μέσα και από διάφορες συγκυρίες κι αφού ξόδεψα ένα μεγάλο ποσό έκανα συνεδρίες ψυχανάλυσης σχεδόν για εφτά χρόνια, ανοίγοντας και ένα εντελώς διαφορετικό πεδίο στο πως θα χειριζόμουν, πλέον, τους χαρακτήρες των παιδιών.
Ένα ωραίο πρωινό, μου στέλνει μια πρόσκληση, να τον επισκεφθώ στο Πόρτο. Δεν έχασα την ευκαιρία, πήγα και μέσα σε τρεις μέρες, είτε το πιστεύετε, είτε όχι, αναθεώρησα ολότελα τα πιστεύω μου για το ποδόσφαιρο. Είδα ότι το δύσκολο είναι να κάνεις το εύκολο. Ούτε συστήματα, ούτε περίπλοκη προπόνηση. Μια πάσα, η πιο απλή, ήταν το πιο σημαντικό κομμάτι όλης της ημέρας.
Σε σεμινάριο προπονητών στην Αυστρία μαζί με Νίκο Νιόπλια και Νίκο Σαργκάνη
Πολλοί προπονητές ήταν ταυτόχρονα και εκπαιδευτικοί, μαθηματικοί, φιλόλογοι, οπότε έκαναν και μάθημα στα παιδιά, παράλληλα με την εκμάθηση του ποδοσφαίρου. Είναι συνηθισμένο κάτι τέτοιο σε αυτές τις ηλικίες, το είχα ξαναδεί όταν είχε γίνει τουρνουά ακαδημιών με τη συμμετοχή μεγάλων κλαμπ απ' όλη την Ευρώπη, που έφερνε παλιότερα ο φίλος μου Γιώργος Καζιάνης.
Μας το έλεγαν οι άνθρωποι του ξενοδοχείου, που φιλοξενούσε τις αποστολές. Βαλένθια και μίλαν τους είχαν ζητήσει πρωι-πρωί δυο αίθουσες, όχι για ανάλυση τακτικής όπως νομίζαμε, αλλά για να κάνουν τα παιδιά τα μαθήματα τους, από τους συνοδούς καθηγητές. Η εκπαίδευση και το ποδόσφαιρο πάνε μαζί, θυμάμαι ακόμη τη μάχη που έδωσα με την ΕΠΟ όταν καταμεσίς πανελληνίων εξετάσεων, ο προπονητής εθνικής ομάδας, δεν θα πω το όνομά του, υποχρέωσε τρία παιδιά να μην πάνε να δώσουν, αλλά να ταξιδέψουν στη Ρωσία για φιλικό (!) αγώνα..."
Έχοντας αυτή την παρακαταθήκη του κόουτς Βιγκάντα, αλλά και μετά από την εμπειρία σχεδόν τριών δεκαετιών στις ακαδημίες, ποια θα έλεγες ότι είναι τα μεγαλύτερα προβλήματα στη λειτουργία των ακαδημιών; Τα σωματεία για να εξοικονομήσουν χρήματα τοποθετούν σαν έφορο των ομάδων, συνήθως ένα γονέα. Τεράστιο λάθος, να τον βάζεις δίπλα προπονητή, για να τον απαλλάξεις από δουλειές που κάποιοι τα θεωρούν αγγαρείες. Να φουσκώνουν στην ώρα τους οι μπάλες, να εισπράττονται οι συνδρομές, να είναι όλα εντάξει με τις εμφανίσεις. Μπορεί ο προπονητής να γλιτώνει δουλειά σε αυτή την περίπτωση, το να μπαίνει όμως στην ομάδα ο γονέας ενό από τα παιδιά που παίζει στην ομάδα σου, είναι σχεδόν καταστροφικό και όλοι καταλαβαίνουμε το γιατί.
Είναι όλοι οι προπονητές καταρτισμένοι; Όχι. Πολλές ομάδες δεν έχουν προπονητές με δίπλωμα. Βάζουν ποδοσφαιριστές της πρώτης ομάδας για να παίρνουν και ένα έξτρα οδοιπορικό. Και τους δίνουν να προπονούν τα παιδιά της Κ-8. Της πιο σημαντικής, κατά τη γνώμη μου, ηλικίας αφού εκεί τα παιδιά μαθαίνουν τα βασικά
ΓΟΝΕΙΣ, ΔΙΑΙΤΗΤΕΣ, ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ...
Έχοντας κάνει και ψυχανάλυση, ο Γιώργος Μπαρμπαλιάς, ξεκινώντας να αναλύει τη δουλειά του προπονητή των ακαδημιών, ανατρέχει στα παιδικά του χρόνια:
"Ο πατέρας μου αντίθετος με το ποδόσφαιρο και γίναμε κι οι δυο επαγγελματίες. Θυμάμαι όσο έπαιζα, ήρθε μόλις μια φορά να με δει, όταν ήμουν στον Παγκράτι. Άκουσε ένα γραφικό οπαδό της ομάδας να με βρίζει, τρελάθηκε και του όρμηξε. Μόλις τον είδα μου κόπηκαν τα πόδια. Πήγα στον προπονητή και του είπα βγάλε με έξω..."
Άλλες εποχές, βέβαια, που πάντως χρησιμεύουν αργότερα... Ναι. Κι αυτό, που έχασα εγώ στα παιδικά μου χρόνια, την κατεύθυνση για το ποδόσφαιρο, θέλω να το δώσω στα νέα παιδιά. Τότε το ποδόσφαιρο ήταν συνώνυμο της αλητείας. Εγώ στα 14 έκανα την επανάσταση μου, είπα θα πάω να παίξω μπάλα, μέσα σε θύελλα αντιδράσεων. Ξεκίνησακαι μετά ήρθε και ο Δημήτρης, ο αδερφός μου. Μου άρεσε τόσο πολύ να παίζω σεβάστηκα τόσο πολύ το άθλημα και ίσως για αυτό δεν αποβλήθηκα ποτέ στην καριέρα μου.
Στην ενδεκάδα του ΑΟ Παγκρατίου (δεύτερος όρθιος από αριστερά) το 1980 στο γήπεδο της Νήαρ Ηστ
Έπαιζα δυνατά, ποτέ όμως αντιαθλητικά, απέφευγα πάντα τους λεγόμενους τσαμπουκάδες, που τότε ήταν σήμα κατατεθέν των καλών αμυντικών. Αυτή τη νοοτροπία, προσπαθώ να μεταφέρω στους πιτσιρικάδες. Μπορεί να μας έχουν αδικήσει κι έχει συμβεί πολλές φορές. Ποτέ δεν θα δώσουμε συνέχεια. Τους λέω "το δεχόμαστε, όχι όμως και μέσα στην ψυχή μας. Εκεί ξέρουμε ότι είμαστε νικητές. Δεν φωνάζουμε, όμως, αλλά προχωράμε..."
Δεν την ... πέφτουμε στο ρέφερι δηλαδή; Και τι να κάνουν οι διαιτητές που μας σφυρίζουν, τους καταλαβαίνω. Παιδιά είναι, ένα μεροκάματο βγάζουν, δεν έχουν επόπτες, παίζουν πέντε-έξι ματς συνεχόμενα, μερικά στο μισοσκόταδο. Απλά, πολλές φορές τους λέω, να μην καταδικάζουν με μια απόφαση για την οποία δεν είναι τόσο σίγουροι. Σε τέτοιους αγώνες, ωστόσο, δεν μπορείς να περιμένεις .VAR και διαιτησίες τσάμπιονς-λιγκ. Πρέπει να είσαι προετοιμασμένος και κυρίως να έχεις προετοιμάσει και τα παιδιά.
Πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα σε σχέση με την εποχή που ξεκίνησες, το 1993; Η πρόοδος είναι αναμφισβήτητη, άσχετα αν μιλάμε πλέον για βιομηχανία. Θεωρώ απαράδεκτο να παίζουν χιλιάδες παιδιά σε ακαδημίες και σε αρκετές ομάδες, κανένα απ' αυτά να μην φτάνει στην πρώτη ομάδα.
Το λέω γιατί είναι απαράδεκτο, μην χρησιμοποιήσω άλλη λέξη, ότι πολλά σωματεία σε τοπικά και εθνικά πρωταθλήματα, έχουν εκατοντάδες παιδιά στα τμήματα υποδομών και κανένα απ' αυτά δεν φτάνει μέχρι την πρώτη ομάδα. Ούτε ένα!
Υπάρχει -όχι παντού βέβαια- και η λογική του εισπρακτικού μηχανισμού, για να βγαίνουν τα λειτουργικά έξοδα του σωματείου, αδιαφορώντας αν τα παιδιά μαθαίνουν από κανονικούς προπονητές το ποδόσφαιρο. Το σύστημα πλέον μεταφέρει όλα τα βάρη στις τσέπες των γονέων, που επωμίζονται το οικονομικό βάρος. Δεν είναι όλα
ΠΑΤΕΡΑ ΚΑΤΣΕ ΦΡΟΝΙΜΑ...
Το πιο συχνό φαινόμενο για να χαλάσει ένας αγώνας ακδημιών είναι ένας αγανακτισμένος πατέρας. Τα επεισόδια μεταξύ των γονέων είναι για γέλα και για κλάματα μαζί.
"Στην πρώτη φορά που θα ακούσω τα γνωστά, μπαίνω μέσα στο γήπεδο. Διακόπτω τον αγώνα και λέω "κάνετε μεγάλο λάθος και μεγάλη ζημιά, παίρνω την ομάδα και φεύγω". Το έχω κάνει. Πήρα τα παιδιά και έφυγα. Μάλιστα ο διαιτητής μου είπε ευχαριστώ. Είχαν φτάσει στο απροχώρητο, ήταν έτοιμοι να παίξουν ξύλο οι γονείς. Δεν μου έχει τύχει πολλές φορές, ίσως γιατί ξεκαθαρίζω τα πράγματα από νωρίς. Δεν έχω έφορο, προτιμώ να τα κάνω όλα μόνος μου. Φουσκώνω τις μπάλες, φροντίζω τις φανέλες, άμα θες βρίσκεις λύσεις, βοηθάνε και τα ίδια τα παιδιά"
Πότε πρέπει να ξεκινάει ένα παιδί να παίζει ποδόσφαιρο; Από πέντε. Λένε ότι το παιδί αρχίζει να διαμορφώνεται γοργά σε αυτές τις ηλικίες. Από 4 έως 6 ετών. Και μάλιστα η διαφορά από πέντε, μέχρι έξι, η διαφορά είναι τεράστια.
Ωραία, μπαίνουν τα παιδάκια μέσα στο γήπεδο. Τι κάνετε; Σίγουρα δεν παίζουμε αγώνες. Δεν μπορούν σε αυτή την ηλικία να διαχειριστούν το παιχνίδι με αντίπαλο. Είχα παρακολουθήσει ένα σεμινάριο, πως βιώνει ένα μικρό παιδί την προετοιμασία μέσα στην εβδομάδα για ένα αγώνα. Από το μπλέ της Δευτέρας, φτάναμε σε βαθύ κόκκινο, παραμονές του ματς. Δημιουργείται τεράστιο στρες, ενώ δεν μπορείς να διαβλέψεις και κάποια προβλήματα που σε αυτή την ηλικία ένα μικρό παιδί δεν μπορεί να τα προσδιορίσει επακριβώς
Άρα; Ποια είναι η πρώτη ενασχόληση με την μπάλα; Αυτό που μόλις είπες. Το κάθε παιδί παίρνει μια μπάλα και την κάνει δική του. Θέλουμε τόσες μπάλες, όσα παιδιά έχουμε στο τμήμα. Σιγά-σιγά μαθαίνουμε να τη χρησιμοποιούμε και θα φτάσουμε στο σημείο να τη μοιραζόμαστε. Ξεκινάμε, λοιπόν, με την μπάλα μας και με ένα ασκησιολόγιο περίπου 45 λεπτών, για 2-3 φορές την εβδομάδα. Δεν χρειάζεται περισσότερο, καθώς όπως λένε και οι γιατροί ακόμη το σώμα του παιδιού δεν έχει διαμορφωθεί πλήρως, άρα δεν πρέπει ούτε να πιέζουμε, ούτε να βιαζόμαστε.
Στοιχειοθετούμε τους πρώτους κανόνες. Θα έρθουμε με τα μπλουζάκια μας, θα φορέσουμε επικαλαμίδες, δεν θα φάμε πριν από την προπόνηση, μετά απ' αυτήν θα συζητήσουμε για άλλα πράγματα που μας απασχολούν και έτσι σιγά-σιγά θα γίνουμε ομάδα. Μέσα απ' αυτή τη διαδικασία θα μάθουν να δίνουν και την μπάλα τους, χρειάζεται χρόνος για κάτι τέτοιο..."
Πόσος δηλαδή; Να σκεφτείς ότι τώρα που έχω ένα τμήμα Κ-10, αρχίζουμε και παίζουμε το ένα-δυο, ή λέμε ότι όποια ομάδα κάνει τις περισσότερες πάσες έχει ένα γκολ. Τώρα, αρχίζουν τα παιδιά και συνειδητοποιούν. Αυτό δεν μπορεί να γίνει στα πεντάχρονα. Εκεί πετάς την μπάλα και ... βλέπεις. Υπάρχει η επιβράβευση και η παρατήρηση (με τρόπο, μην τα απογοητεύσουμε) και μπαίνουμε σιγά-σιγά στο νόημα. Θέλει χρόνο, υπομονή και αγάπη από εμάς, για να αγαπήσουν τα παιδιά το ποδόσφαιρο. Αυτό δεν θέλουμε;"
Η ΤΑΚΤΙΚΗ, ΤΑ ΔΥΟ ΠΟΔΙΑ, ΟΙ ΚΕΦΑΛΙΕΣ...
Πότε αρχίζει και γίνεται αντιληπτό το άθλημα από τα παιδιά, εννοώ σε όλο το φάσμα του Γύρω στα 12, αρχίζεις και καταλαβαίνεις πως πρέπει να κινείσαι. Τι κάνω όταν η μπάλα είναι μπροστά, ή πάει στο πλάι. Δεν βάζουμε ιδιαίτερη τακτική, περισσότερο μας ενδιαφέρει η ατομική και ομαδική κίνηση με ή χωρίς την μπάλα.
Και μέχρι τότε, τι μαθαίνεις;Όπως έλεγε ο δάσκαλος Βιγκάντα κατ' αρχήν τον παίξιμο της μπάλας με τα δυο πόδια. Αυτός έλεγε και με το κεφάλι, αλλά κάτι τέτοιο το βάζουμε σε μεγαλύτερες ηλικίες. Βέβαια, ένας φίλος που είχε έρθει να δει μια προπόνηση με Κ-12, με ρώτησε γιατί δεν κάνουμε ασκήσεις σε στημένες φάσεις. Λες και έβλεπε προπόνηση του Άγιαξ"
Οι κώνοι από πότε μπαίνουν στο γήπεδο; Έγώ τους βάζω από την πρώτη μέρα. Έχω μια θεωρία γι αυτό. Ας δούμε την Εθνική Ελλάδος. Ποιοί από τους παίκτες της είναι καλοί στην ντρίπλα, με εξαίρεση τον Φορτούνη; Πολλές φορές, όταν ένα παιδί έχει την μπάλα του φωνάζω ντρίπλαρε, ενώ οι περισσότεροι λένε "με τη μία". Προφανώς με τη μία, αλλά αν δεν ντριπλάρει μικρό το παιδί, πότε θα μάθει να το κάνει;
Η ντρίπλα δεν θέλει και ταλέντο; Θέλει, αλλά εξαρτάται ακόμα και από την ικανότητα στα δυο πόδια αλλά και από την ταχύτητα. Υπάρχουν ποδοσφαιριστές που ντριπλάρουν με την ταχύτητά τους. Πιστεύω και έτσι δουλεύω με τα παιδιά ότι για κάθε ηλικία αναλογεί ένα πράγμα. Όχι δυο και τρία μαζί. Τεχνική, ας πούμε, μέχρι τα 12. Δεν σημαίνει πως δεν ασχολείσαι και στη συνέχεια, μέχρι τότε όμως πρέπει να έχεις εμπεδώσει τα βασικά και κυρίως να σηκώσεις και τα δυο πόδια από το χορτάρι.
Όποιος παίζει μόνο με το ένα; Μισός παίκτης, πλέον. Θα σου πω δυο παραδείγματα επαγγελματιών ποδοσφαιριστών, που βελτίωσαν σε μεγάλη ηλικία το άλλο πόδι τους, εν προκειμένω το αριστερό. Ο ένας είναι ο Βασίλης Τοροσίδης και ο άλλος ο Γιώργος Μασούρας. Κάθισαν και δούλεψαν μαζί με ένα προπονητή, τον οποίο πλήρωναν οι ίδιο, έτσι ώστε να μπορέσουν να έχουν την ίδια ευχέρεια με το δεξί. Ο καλός ποδοσφαιριστής πια σουτάρει το ίδιο καλά και με τα δυο πόδια. Το δικό μου ασκησιολόγιο περιλαμβάνει ακριβώς τις ίδιες ασκήσεις και για τα δυο πόδια. Στη Βουλιαγμένη που έχω ένα τμήμα Κ-10, τα παιδιά είναι γεννημένα το 2013 και ήδη χρησιμοποιούν και τα δυο πόδια τους με την ίδια ευχέρεια και μάλιστα τους αρέσει να χρησιμοποιούν το αντίθετο, από το "κανονικό" τους. Εκεί γύρω στα 11-12 κάνουμε ασκήσεις και με την μπάλα στον αέρα.
Δηλαδή; Κοντρόλ με το στήθος, με το πόδι, πως υποδεχόμαστε από ψηλά την μπάλα, πως φεύγουμε μπροστά, όλες αυτές τις δεξιοτεχνίες. Όχι ... για το τσίρκο, φυσιολογικά πράγματα.
ΘΕΣΦΑΤΟ ΤΟ 4-3-3
Πότε αρχίζουν να παίζουν τα παιδιά Σε αυτή την ηλικία την Κ-10 δεν χρειάζονται πάνω από δέκα παιχνίδια το χρόνο. Τα υπόλοιπα τα κάνουμε στην προπόνηση. Μαθαίνεις το γήπεδο, τις θέσεις, πως κυκλοφορεί η μπάλα. Δεν αναλύουμε τακτικές, προσθαφαιρούμε παίκτες, ώστε μέσα από την εμπειρία να μαθαίνουν τις κινήσεις. Τώρα, ας πούμε, προσπαθούμε να μάθουμε πως από την μια πλευρά του γηπέδου, μεταφέρουμε την μπάλα στην άλλη, με κάθετη πάσα προς τα πίσω, συμμετοχή του τερματοφύλακα που πρέπει να παίζει όπως και οι υπόλοιποι με τα πόδια, ώστε να ξεκινήσουμε μια νέα επίθεση από την άλλη πτέρυγα.
Πόσοι παίζετε; Στην αρχή εννιά εναντίον εννιά. Παίζουμε με 3 στην άμυνα, 2 στο κέντρο και 2 στην επίθεση, ώστε στη συνέχεια να προσθέσουμε από ένα παίκτη για να σχηματιστεί το 4-3-3, το οποίο θεωρείται και θέσφατο για τις ακαδημίες. Το παν στο ποδόσφαιρο είναι να δημιουργείς τα περίφημα τρίγωνα, που ευνοούν απόλυτα το συγκεκριμένο σύστημα. Οι Ολλανδοί, μετρ της ανάπτυξης του ποδοσφαίρου, επιμένουν στον σχηματισμό αυτό, θεωρώντας ότι όλα τα υπόλοιπα στις συγκεκριμένες ηλικίες είναι περιττά και μπερδεύουν τα παιδιά.
Περνάμε τα δώδεκα, ωστόσο. Τι γίνεται μετά; Αυξάνουμε την ένταση των ασκήσεων. Ανεβαίνει ο ρυθμός, οι ταχύτητες, έχουμε περισσότερες επαφές με την μπάλα, παιχνίδι σίγουρα σε μικρό χώρο, με τη μία επαφή, ή τις δύο, ανάλογα ώστε να δυσκολεύεις την προσπάθεια. Η μπάλα πλέον γίνεται μία για όλους. Είναι της ομάδας, όχι του μικρού πιτσιρίκου που μπαίνει στο γήπεδο χωρίς να ξέρει τίποτε. Η προπόνηση πρέπει να έχει απ' όλα. Και καλαμπούρι και παρατηρήσεις και επιβράβευση και σίγουρα ανταγωνισμό. Αυτές οι μονομαχίες, ένας εναντίον ενός, εξιτάρουν τα παιδιά, πέφτουν κορμιά και έτσι χαίρεσαι την προπόνηση"
Και πότε φτάνουν στο σημείο να καταλαβαίνουν, πλέον, πως πρέπει να συμπεριφερθούν σαν ομάδα μέσα στο γήπεδο. Εκεί γύρω στα 15-16 τα παιδιά είναι έτοιμα να μάθουν πως πρέπει να κινούνται σε άμυνα και επίθεση, που ακριβώς είναι η θέση τους. Πιστεύω ότι όλα διδάσκονται μέσα στον αγωνιστικό χώρο και όχι σε κάποιο πίνακα, ή βίντεο. Αν τα βάλεις στα θρανία και γυρίσεις την πλάτη για να δείξεις κάτι, πολλά μπορεί να κοιμηθούν (γέλια). Πιο ωραίο και χρήσιμο είναι να δείχνεις πάνω στην προπόνηση, τι πρέπει να κάνει ο ποδοσφαιριστής, με η χωρίς την μπάλα όταν αμύνεται, η επιτίθεται. Υπάρχουν και ειδικές ασκήσεις για όλα αυτά, ακόμη και το πως τοπθετείς το σώμα σου για να υποδεχθείς την μπάλα, αν το παιδί κάνει λάθος, το διορθώνεις ώστε στην επόμενη άσκηση να το κάνει σωστά. Θέλει μεγάλη προσπάθεια, πολλή κουβέντα, ξανά και ξανά, μέχρι να γίνει κατανοητό. Θα κάνει λάθος και στο παιχνίδι, δεν πειράζει. Υπάρχει η προπόνηση να το διορθώσει για να μην το επαναλάβει.
ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΜΠΑΛΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΝΑ ΚΕΡΔΙΖΟΥΜΕ
Ένα λάθος στοιχίζει, όμως. Και τι έγινε; Στόχος είναι να μάθουμε ποδόσφαιρο όχι να κερδίζουμε. Η δική μου φιλοσοφία είναι να φτιάξουμε παίκτες και όχι ομάδες. Δεν εννοώ να μην παίζουν τα παιδιά ομαδικά, κάθε άλλο. Μιλάω για την ιδέα της ύπαρξης μιας "μεγάλης ομάδας" με 16άρηδες η οποία κερδίζει τους πάντες και λοιπά και λοιπά. Μα το θέμα δεν είναι να κερδίζουν, αλλά να παίζουν σωστά και να έχουν τα εφόδια για να προχωρήσουν. Προφανώς δεν θα παίξουν όλα ποδόσφαιρο. Κάποια θα σταματήσουν λόγω σπουδών, ή επαγγελματικού προσανατολισμού, κάποια θα συνεχίσουν, εξαρτάται και από το περιβάλλον τους, αλλά και την προσωπική τους επιθυμία"
Πότε διακρίνεις ότι το τάδε παιδί έχει ταλέντο; Από μικρά. Εφτά-οκτώ χρονών, βλέπεις παιδιά και λες αυτά είναι γεννημένα να παίξουν μπάλα. Βλέπεις πως πάνε πάνω στην μπάλα, το τσαγανό τους. Αυτό είναι κατά τη γνώμη μου και το κυριότερο απ' όλα, γιατί έχουμε κάνει το ποδόσφαιρο πυρηνική φυσική...
Στα 16, λοιπόν, έχεις ολοκληρώσει την βασική εκπαίδευση; Ναι και πρέπει να είσαι έτοιμος να μπεις σιγά-σιγά στην πρώτη ομάδα...
Στην Ελλάδα δεν συνηθίζεται από τόσο μικρός, σε άλλες χώρες το βλέπουμε. Παιδιά-μαθητές, μπαίνουν και παίζουν ας πούμε στην Πρέμιερ Λιγκ. Έχουν όλα τα εφόδια για να το κάνουν. Είναι προετοιμασμένοι από κάθε άποψη και αθλητική για να συναγωνιστούν τους μεγαλύτερους και πνευματική, αφού τους έχουν βάλει στη διαδικασία. Δεν ξημερώνει μια μέρα και του λένε μπες να παίξεις με την πρώτη ομάδα. Έχει αλλάξει πολύ το ποδόσφαιρο, πλέον. Ο 20χρονος δεν είναι πια ταλέντο, αλλά φτασμένος ποδοσφαιριστής...
Δεν θα γίνουν όλοι επαγγελματίες ποδοσφαιριστές. Τι θα τους χρησιμεύσει η εμπειρία σε μια ακαδημία; Και μόνο που θα μπουν στην όλη διαδικασία φτάνει και περισσεύει. Μόνο που έβαλες στον εαυτό σου σε κάποιους κανόνες είναι αρκετό για να βελτιώσει τον χαρακτήρα σου. Θα μάθεις να σκέφτεσαι ομαδικά, να ακούς τον προπονητή και τον συμπαίκτη σου, άρα να συνεργάζεσαι αρμονικά αλλά και την κατάλληλη στιγμή να βγάζεις το ατομικό ταλέντο σε πρώτο πλάνο. Δεν θα σου χρησιμεύσουν όλα αυτά στη ζωή; Κι ας μην έχεις μια μπάλα να παίζεις...
Πόσο άλλαξε το ποδόσφαιρο από τότε που εσύ μικρό παιδάκι πήγες να παίξεις στο Παγκράτι σε σχέση με την τωρινή εποχή που μαθαίνεις μπάλα σε πιτσιρίκους της ίδιας ηλικίαςq Πρώτα απ΄όλα δεν είναι ίδιες οι συνθήκες που μεγαλώνουν τα παιδιά. Εμείς είμαστε έξω, ανεβαίναμε σε δέντρα, αποφεύγαμε τις πέτρες παίζοντας μπάλα, είχαμε αλάνες, πριν καν πάμε σε μια ομάδα ήμασταν έτοιμοι. Παίζαμε μπάλα με τον τοίχο, ξέραμε τι είναι το παιχνίδι. Από την άλλη δεν υπήρχαν αυτές οι απαιτήσεις για τη μόρφωση των παιδιών, έφτανε ας πούμε να τελειώσεις το Γυμνάσιο. Τώρα δεν είναι έτσι. Εκτός του ότι τα παιδιά κλείνονται σπίτι, όταν βγαίνουν έξω κάτι πρέπει να κάνουν. Ελεύθερος χρόνος μηδέν, το πρόγραμμα τους είναι πολύ φορτωμένο. Ακόμη και ο αθλητισμός αντιμετωπίζεται, πολλές φορές, σαν υποχρέωση. Εμείς δεν είχαμε καν να φάμε. Τώρα, αντιμετωπίζουμε πρόβλημα χοληστερίνης στα παιδιά. Ναι, δεν κάνω πλάκα. Περίπου ένα 30% έχει πρόβλημα. Για τη διατροφή κάνουμε ειδικές συναντήσεις και με τους γονείς, ώστε να γίνει συνήθεια στο παιδί όχι μόνο την ημέρα που θα έχει προπόνηση η αγώνα. Γενικά, μιλάμε για εντελώς διαφορετική εποχή. Να τώρα με τον κορωνοϊό, αντιμετωπίσαμε και απρόβλεπτες καταστάσεις.
Δηλαδή; Τα παιδιά ήρθαν στρεσαρισμένα από την καραντίνα. Δεν είχαν διάθεση να προπονηθούν, τα παρατούσαν εύκολα. Πέρασε αρκετός καιρός μέχρι να συνηθίσουν ξανά. Πέρασαν άσχημα."
Η συμπεριφορά του προπονητή πόσο σημαντική είναι; "Πάρα πολύ. Καθοριστική, θα έλεγα. Δεν είμαι της σχολής ότι ο κόουτς πρέπει να είναι κάτι σαν δικτάτορας, να βάζει τιμωρίες και λοιπά. Όχι. Τον σεβασμό δεν τον κερδίζεις με καψόνια και τιμωρίες αλλά με μια συμπεριφορά που θα κερδίσει όλη την ομάδα. Προφανώς πρέπει να είσαι ικανός να δείξεις πως γίνεται μια άσκηση, άρα χρειάζεται και άψογη φυσική κατάσταση και κυρίως μια σχέση με τα παιδιά που μένει για πάντα χαραγμένη στο μυαλό και στην καρδιά σου..."
Τον Οκτώβριο του 2021, ο αμερικανός κριτικός και δοκιμιογράφος Louis
Menand υποστήριζε στο περιοδικό New Yorker ότι είναι καιρός να πάψουμε
να μιλάμε για «γενιές».1
Πέρα από το γεγονός ότι ορίζονται συμβατικά, άρα αναγκαστικά σχηματικά,
οι γενιές, έγραφε, δεν μας βοηθούν να κατανοήσουμε την κοινωνική
ιστορία – ή τουλάχιστον όχι τόσο όσο νομίζουμε. Επικαλούνταν τον Bobby
Duffy, συγγραφέα του βιβλίου The Generation Myth,2
σύμφωνα με τον οποίο η γενιά είναι ένας ερμηνευτικός παράγοντας ανάμεσα
σε άλλους, που θα πρέπει να συνδυάζεται με τα καθοριστικά ιστορικά
γεγονότα αλλά και την εξέλιξη κάθε γενιάς μες στο χρόνο, ώστε να
προσδιορίζονται τα τυχόν ειδοποιά χαρακτηριστικά της, οι στάσεις και
αντιλήψεις της.
Η προειδοποίηση δεν είναι άστοχη. Πράγματι, γιατί άραγε να θεωρείται
ότι ανήκει στους baby boomers κάποιος που γεννήθηκε το 1964 και να μη
θεωρείται Generation X (αντίστοιχα: οι γεννηθέντες μεταξύ 1946-1964 και
1965-1980); Πόσο διαφέρει ένας millennial που γεννήθηκε το 1995 από την
Generation Z, η οποία συμβατικά αρχίζει με όσους και όσες γεννήθηκαν
μετά το 1996; Και τι μας εξηγεί τελικά αυτή η διαδοχή ηλικιακών μερίδων
για τον κόσμο γύρω μας;
Η «γενιά» χρησιμοποιείται σήμερα ευρύτατα, τόσο στον δημόσιο λόγο όσο
και στην έρευνα, αν και πολύ συχνά με μια εννοιολογική χαλαρότητα.
Πολλές φορές μάλιστα αμιγώς εμπειρικά, έτσι που περιορίζεται σε μια
ηλικιακή φέτα, σε μια ηλικιακή κοόρτη όπως λέγεται. Γνωρίζουμε όμως από
τον Karl Mannheim ότι η βιολογική γενιά είναι μια σύμβαση, η οποία
μπορεί να γίνεται αναλυτικό εργαλείο μόνο όταν ιστορικοποιείται, όταν
συνδέεται δηλαδή με ένα ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο
οποίο όσοι και όσες ανήκουν στην εκάστοτε «γενιά» διαμορφώνουν κοινές
–όχι όμως και ενιαίες– θεωρήσεις για τον κόσμο, αξιακές, πολιτικές,
ακόμη και αισθητικές.3
Η γενιά είναι επιχειρησιακή έννοια μόνο στο βαθμό που μας βοηθάει να
διερευνήσουμε την παραγωγή νοήματος στο πλαίσιο μιας κοινότητας ανθρώπων
η οποία διαμορφώνει την πληθυντική της ταυτότητα μέσα στη ροή της
ιστορίας.
***
Τα τελευταία χρόνια είναι έντονο το
ερευνητικό ενδιαφέρον για τις νεότερες γενιές, και στην Ελλάδα. Ειδικές
έρευνες εστιάζονται στους νέους και νέες 17-29 ετών, στην ηλικιακή ομάδα
17-34 ετών ή στη «νέα γενιά», οριζόμενη ως γενιά Ζ και millennials.4
Από όσο γνωρίζω, όμως, η έρευνα «Gen Z» που παρουσιάζει το ινστιτούτο
Eteron είναι η πρώτη που εξετάζει την ελληνική Generation Z ως τέτοια,
δηλαδή στο ηλικιακό εύρος 16-25 ετών, ακριβώς όσους και όσες έχουν
γεννηθεί μεταξύ 1996 και 2010.
Πέρα από τον συμβατικό χρονολογικό ορισμό,
ας υπενθυμίσουμε δύο βασικά χαρακτηριστικά αυτής της υπό διαμόρφωση
γενιάς. Το πρώτο είναι ότι πρόκειται για μια γενιά που μεγαλώνει σε έναν
ψηφιακό κόσμο. Αν η Generation X ήρθε σε προχωρημένη ηλικία σε επαφή με
το διαδίκτυο, και αν οι millennials μεγάλωσαν στο μεταίχμιο αναλογικού
και ψηφιακού, η Gen Z είναι η πρώτη γενιά που εξαρχής ζει στον κόσμο του
Web 2.0, των social media, των ψηφιακών πλατφορμών – facebook, Netflix,
instagram, TikTok.
Το δεύτερο είναι ότι μεγαλώνει και
συνειδητοποιείται μέσα σε ένα συνεχές κρίσεων. Μπορεί οι zoomers να ήταν
στην καλύτερη περίπτωση μαθητές Γυμνασίου όταν ξέσπασε η παγκόσμια
οικονομική κρίση του 2008-2009, ωστόσο διαμορφώνουν την ταυτότητά τους
μέσα στη δύσκολη δεκαετία του 2010 και μέχρι σήμερα, μέσα σε μια διαδοχή
γεγονότων αποσταθεροποίησης: οικονομική κρίση,
προσφυγική/μεταναστευτική κρίση (2016), πανδημία (2020), κλιματική
κρίση. Και ασφαλώς, σήμερα πια, η γενιά αυτή σφραγίζεται από ένα
οικουμενικής εμβέλειας γεγονός: τον πόλεμο που εξαπέλυσε η Ρωσία
εναντίον της Ουκρανίας – και που δεν αποκλείεται να την καθορίσει όπως
καθόρισε την πολιτικοποίηση της προηγούμενης γενιάς η 11η Σεπτεμβρίου
και ο πόλεμος στο Ιράκ, είκοσι χρόνια πριν.
Η «γενεακή» έρευνα είναι περισσότερο
ανεπτυγμένη στις ΗΠΑ, απ’ όπου εκκινούν σήμερα οι περισσότερες
συζητήσεις και προβληματισμοί που έχουν στο επίκεντρο τις αξιακές
διαφοροποιήσεις μεταξύ γενεών. Δύο πρόσφατες εκθέσεις του Pew Research
Center5
δίνουν ένα πολύ χαρακτηριστικό αξιακό περίγραμμα αυτής της γενιάς,
θέτοντας όμως ταυτόχρονα και το ερώτημα «πόσο διαφέρουν οι zoomers από
τους millennials;»
Οι δύο γενιές μοιάζει να συμμερίζονται
ορισμένα κομβικά χαρακτηριστικά: θεωρούν καλό πράγμα την
εθνοτική/φυλετική ποικιλότητα, αποδέχονται τον ανθρωπογενή χαρακτήρα της
κλιματικής αλλαγής, στηρίζουν το κίνημα Black Lives Matter, τάσσονται
υπέρ του γάμου ομοφύλων και των μεικτών γάμων, υπέρ του ελεύθερου
σεξουαλικού αυτοπροσδιορισμού πέρα από το δίπολο αρσενικό-θηλυκό
(non-binary), υπέρ της πολιτικά ορθής γλώσσας ιδίως σε θέματα φύλου.
Ταυτόχρονα, η Gen Z συνεχίζει και επεκτείνει τάσεις που είχαν ήδη
διαφανεί με τους millennials: είναι η (ακόμη) καλύτερα μορφωμένη γενιά
στην ιστορία έως τώρα, επιθυμεί (ακόμη) περισσότερο ενεργό ρόλο του
κράτους, είναι (ακόμη) πιο ανοιχτή σε θέματα σεξουαλικού
προσανατολισμού.
***
Καθώς αρχίζουμε να ψηλαφούμε την έννοια της
γενιάς στην Ελλάδα, είναι άραγε παρόμοια τα ευρήματα; Η έρευνα του
Eteron φωτίζει δύο σημαντικές συνιστώσες της Gen Z: την ψηφιακή της
ιθαγένεια και την εν εξελίξει πολιτικοποίησή της.
Η γενιά των digital natives φαίνεται να
είναι ενημερωμένη, εξοικειωμένη και ταυτόχρονα υποψιασμένη με τις
πολλαπλές πηγές πληροφόρησής της. Παρακολουθούν συστηματικά την
επικαιρότητα, όχι μόνο με έντονο ενδιαφέρον (55% «Πάρα πολύ & Πολύ»,
30,5% «Αρκετά») αλλά και με τακτικότητα, κυρίως από το διαδίκτυο:
περίπου οι μισοί ενημερώνονται καθημερινά από διαδικτυακές ενημερωτικές
σελίδες (48,7%) ή από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (50,2%).
Επιβεβαιώνεται και εδώ, αν και χωρίς να ερωτάται ευθέως, ότι
διαμορφώνονται σταδιακά δύο κόσμοι: ο κόσμος των μεγαλύτερων, που
ενημερώνονται κυρίως από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, και ο κόσμος
των νεότερων, για τους οποίους είναι όλο και πιο οικεία η ενημέρωση από
το διαδίκτυο.
Ταυτόχρονα, έχει σημασία ότι, σε αντίθεση
εν πολλοίς με τους μεγαλύτερους, οι digital natives είναι πιο καχύποπτοι
απέναντι στην εγκυρότητα της ενημέρωσης που λαμβάνουν στο διαδίκτυο. Σε
μια κλίμακα εμπιστοσύνης 0-10 τοποθετούν τις διαδικτυακές ενημερωτικές
ιστοσελίδες κατά μέσο όρο στο 6 και τα ΜΚΔ στο 5. Η πλειονότητα
αναγνωρίζουν ότι έχουν πέσει θύματα παραπληροφόρησης και ψευδών ειδήσεων
(71%), αλλά και δηλώνουν ότι προσπαθούν να διασταυρώνουν τις ειδήσεις
που διαβάζουν (89% «Πολύ συχνά» και «Αρκετές φορές»). Θα είχε ασφαλώς
ενδιαφέρον να εξετάσουμε εάν και σε ποιον βαθμό υιοθετούν πρακτικές
διασταύρωσης ειδήσεων ή αν δίνουν βάση στους υφιστάμενους μηχανισμούς
fact checking, που στην Ελλάδα είναι προς το παρόν ευάριθμοι.
Ο πλουραλισμός των πηγών, πάντως, ενδέχεται
να αντισταθμίζει το έλλειμμα εμπιστοσύνης και «προσήλωσης» σε κάποιο
συγκεκριμένο μέσο ή πηγή ενημέρωσης. Το γεγονός επίσης ότι ανάμεσα στις
παραμέτρους με βάση τις οποίες κρίνουν εάν μια είδηση είναι αληθινή
έρχεται μόλις τέταρτο το «εάν προέρχεται από γνωστό ΜΜΕ» (22,6%) είναι
ένας έμμεσος, αλλά εντυπωσιακός, δείκτης της καχυποψίας προς
παραδοσιακές πηγές πληροφόρησης – ακόμη πιο εντυπωσιακός εάν
συνυπολογίσουμε ότι στα άτομα ανώτατης εκπαίδευσης φτάνει μόλις στο
17,7%.
Αν πρόκειται για μια γενιά που πλοηγείται
στο διαδίκτυο και στα ΜΚΔ όπως το ψάρι στο νερό, χωρίς όμως να δείχνει
ιδιαίτερη εμπιστοσύνη στις πηγές ενημέρωσής της, τίθεται ένα πιο
πολιτικό ερώτημα: ποιον εμπιστεύεται τελικά;
Για μια κατεξοχήν εξατομικευμένη γενιά,
έχει σημασία ότι τα υψηλότερα ποσοστά εμπιστοσύνης κερδίζουν η
οικογένεια και οι φίλοι (49,3% και 39,5% αντίστοιχα), κάπου στη μέση
βρίσκονται το εκπαιδευτικό σύστημα και τα νέα και παλαιά μέσα ενημέρωσης
(33,6%, 31,4% και 29% αντίστοιχα), ενώ με μεγάλη διαφορά ακολουθούν στο
τέλος τα πολιτικά κόμματα/πρόσωπα και οι συνδικαλιστικοί θεσμοί, καθώς
και η εκκλησία (6,8% και 3,8%). Η πολιτική σημειώνει χαμηλά ποσοστά
εμπιστοσύνης σύμφωνα και με τον επιπρόσθετο δείκτη της παρακολούθησης
πολιτικών ή κομμάτων στα ΜΔΚ (μόλις 17,7%), αλλά και αν κρίνουμε από το
χαμηλό ποσοστό όσων δηλώνουν ότι κάνουν κοινοποιήσεις/share ή δικές τους
αναρτήσεις με πολιτικό περιεχόμενο (αντίστοιχα: 21,9% και 20,9%). Η
απόσταση αυτή από το πολιτικό σύστημα είναι ένας σαφής δείκτης
«αντισυστημισμού» – ή καλύτερα, μιας κρίσης πολιτικής εκπροσώπησης, που
δεν αφορά όμως μόνο τις νεότερες γενιές.
Αναδύονται ωστόσο νέα πεδία πολιτικοποίησης
που εκφεύγουν της «παραδοσιακής» πολιτικής, στα οποία δυσκολεύονται
μέχρι στιγμής να ανταποκριθούν τα πολιτικά κόμματα και να τους
προσφέρουν διαύλους εκπροσώπησης. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί βασική
μέριμνα, καθώς το 60% δηλώνουν ότι ανησυχούν πολύ για τις επιπτώσεις της
– αν και το ποσοστό αυτό απλώς ευθυγραμμίζεται με τα ποσοστά στον
γενικό πληθυσμό σε όλες πλέον τις χώρες της Ευρώπης.6
Νέου τύπου κινηματικές δράσεις επίσης
αναδύονται, που συνδέονται με ζητήματα δημοκρατίας όπως η δίκη της
Χρυσής Αυγής (το 72,2% συμφωνούν με το hashtag #Δεν είναι αθώοι), με
θέματα φύλου όπως το MeToo (86,9% συμφωνούν με τους στόχους και τη
λογική του, τόσο οι άνδρες 81,1% όσο και εύλογα περισσότερο οι γυναίκες
91,8%), με θέματα εργασιακής επισφάλειας, όπως το hashtag #cancelefood
(με το οποίο συμφωνεί το 64,2%, διαφωνεί μόλις το 9,5% και τοποθετείται
ουδέτερα το 21,7%). Δημοκρατία και δικαιώματα – έμφυλες ταυτότητες –
υλικές ανισότητες είναι ένα τρίπτυχο που αναδεικνύεται ως καθοριστικό
της νεανικής πολιτικής ταυτότητας.
Από την άλλη, το αντιεμβολιαστικό κίνημα
δεν φαίνεται να είχε σημαντική διείσδυση, καθώς μόλις το 18,8%
συμφωνούν, έναντι 59,8% που διαφωνούν. Στοιχείο που μπορεί να συνδυαστεί
και με το εύρημα ότι στην πρώτη θέση της εμπιστοσύνης βρίσκονται οι
ειδικοί επιστήμονες (61,8%). Ενδεχομένως οφείλεται στη συγκυρία της
πανδημίας, πάντως δείχνει μια μεγαλύτερη ετοιμότητα των zoomers να
εμπιστευθούν την επιστημονική γνώση – φυσικό για μια γενιά που
εγγράφεται σε ένα συνεχές διαρκούς αύξησης του μορφωτικού επιπέδου.
Μικρή διείσδυση είχαν και οι κινητοποιήσεις ενάντια στη θεσμοθέτηση
πανεπιστημιακής αστυνομίας, καθώς το 48% συμφωνούν, το 18,8% διαφωνούν
και ένα διόλου ευκαταφρόνητο 31% δηλώνει ουδέτερη στάση. Θα μπορούσαμε
να αντιληφθούμε αυτά τα δύο στοιχεία ως μια συμμετρική άρνηση
διαφορετικών εκδοχών αντισυστημισμού: του ανορθολογικού αντιεμβολιασμού,
αλλά και της κλασικής «κινηματικής» θεματικής της αντι-καταστολής.
Πέρα από τη συμβολική ή την ψηφιακή
πολιτικοποίηση, η ενσώματη πολιτική συμμετοχή μοιάζει να είναι μια όχι
λιγότερο σημαντική διάσταση, αν και μάλλον δύσκολα συγκρίσιμη με τις
τάσεις «υπερπολιτικοποίησης» προηγούμενων γενεών της ελληνικής
Μεταπολίτευσης. Το 25,6% δηλώνει ότι συμμετείχε τον τελευταίο χρόνο σε
διαδήλωση/διαμαρτυρία, το 21,1% ότι έχει συνεισφέρει οικονομικά σε
πολιτική/κοινωνική εκδήλωση ή φεστιβάλ, το 7,3% ότι συμμετείχε σε
συλλογικότητα σε επίπεδο γειτονιάς και το 9,5% σε κόμμα ή νεολαιίστικη
οργάνωση – το 54,3% σε τίποτα από όλα αυτά. Ασφαλώς θα πρέπει να λάβει
κανείς υπόψη ότι σε καιρό πανδημίας και κοινωνικής αποστασιοποίησης, η
ενσώματη διάσταση της πολιτικής είναι έτσι κι αλλιώς υποβαθμισμένη.
Πάντως η θεσμική πολιτική δεν απωθεί επί της αρχής τους zoomers: το 84%
δηλώνουν διάθεση να ψηφίσουν στις επόμενες εκλογές, που θα είναι για
πολλούς και πολλές οι πρώτες τους.
***
Αν έπρεπε να συνοψίσουμε τους όρους
πολιτικοποίησης της Gen Z, όπως διαφαίνονται από τα παραπάνω ευρήματα,
θα λέγαμε ότι αναδύεται ένας «έλλογος αντισυστημισμός» με αριστερόστροφη
κλίση. Πρόσφατα, και με αφορμή την προτίμηση των νεότερων σε πολιτικές
μορφές σαν τον Τζέρεμι Κόρμπιν και τον Μπέρνι Σάντερς (ως αντίδραση και
στην έκρηξη του εθνοκεντρικού-αυταρχικού νεοσυντηρητικού λαϊκισμού που
είδαμε το 2016 με την εκλογή Τραμπ και το Brexit), αναλυτές όπως ο Keir
Milburn διατύπωσαν την υπόθεση ότι αναδύεται διεθνώς μια «Generation
Left».7
Ας είμαστε όμως επιφυλακτικοί. Οι αριθμοί
δίνουν μια πιο μετριασμένη εικόνα, τουλάχιστον για την ελληνική Gen Z.
Για το 19,9% ανάμεσά τους, η διάκριση Αριστερά-Δεξιά δεν έχει νόημα
σήμερα, κατά τον κοινό τόπο άλλωστε της εποχής, ή καλύτερα των
προηγούμενων χρόνων. Η πολιτική αυτοτοποθέτησή τους έχει πάντως το
κέντρο βάρους της μάλλον στην κεντρο-Αριστερά παρά στην κεντρο-Δεξιά:
στις θέσεις 1-4 τοποθετείται το 26,9%, ενώ στις θέσεις 7-10 το 17,9%· η
επικρατέστερη θέση είναι η θέση 5, δηλαδή το απώτατο όριο της Αριστεράς
προς το Κέντρο (14,8%).
Θα λέγαμε ότι βλέπουμε μια γενιά όχι
αριστερή αλλά αριστερόστροφη, ειδικά εάν συνδυάσουμε την πολιτική
αυτοτοποθέτηση με τα ποιοτικά στοιχεία πολιτικοποίησης που είδαμε
παραπάνω: δικαιώματα, κλιματική αλλαγή, ζητήματα φύλου, ανισότητες.
Ταυτόχρονα, δεν δικαιούμαστε να θεωρήσουμε την εικόνα ενιαία. Καμία
γενιά δεν είναι απρόσβλητη στον νεο-συντηρητικό ριζοσπαστισμό. Αρκεί να
αναλογιστούμε τη διείσδυση του Τραμπ ή της Μαρίν Λεπέν στα νεανικά κοινά
των αντισυστημικών outsiders, την υποψηφιότητα του ακροδεξιού Ερίκ
Ζεμούρ στη Γαλλία, που επιχειρεί να οικειοποιηθεί τα νεότερα κοινά με το
σύνθημα μιας ταυτοτικής-νατιβιστικής Génération Z (γενιά Ζεμούρ) – είτε
στα καθ’ ημάς τη συμμετοχή 16άρηδων σε γεγονότα ρατσιστικής βίας, εντός
ή εκτός σχολείου, στα συλλαλητήρια του «Μακεδονικού» κ.ο.κ.
Σε κάθε περίπτωση, η έρευνα αυτή, όπως όλες
οι έρευνες που έχουν κάτι να πουν, γεννά περισσότερα ερωτήματα από όσα
απαντάει. Η πρώτη χαρτογράφηση με όρους γενιάς είναι ένα σημαντικό βήμα·
πρέπει τώρα να προχωρήσει σε περισσότερο βάθος.
Θα πρέπει δηλαδή να ακολουθήσουμε το ίχνος
του βασικού ερευνητικού ερωτήματος: τι είναι αυτό που διαφοροποιεί την
Gen Z από τις προηγούμενες; Τα κατεξοχήν «παιδιά των κρίσεων»
αναπτύσσουν ενδεχομένως μια διαφορετική πολιτική κουλτούρα. Γεννιούνται
και δικτυώνονται μέσα στα social media, προτιμούν τις συμμετοχικές
πλατφόρμες αλλά είναι καχύποπτα απέναντί τους, πολιτικοποιούνται έντονα
αλλά με υβριδικές μορφές. Ειδικά οι ιδιόμορφες ιστορικές συγκυρίες στον
ευρωπαϊκό Νότο τα τελευταία δέκα χρόνια ενδέχεται να ευνοούν τη
διαμόρφωση μια νέας, πολιτικά «κριτικής» γενιάς, δηλαδή μιας γενιάς που
σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία συνδυάζει την έντονη πολιτικότητα
με την χαμηλή ικανοποίηση από τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία.8
Διαμορφώνεται όμως άραγε μια πολιτική
συνείδηση γενιάς, και όχι απλώς κοινά χαρακτηριστικά; Μια συλλογική
συνείδηση που διαμορφώνει κοινούς κώδικες, όχι μόνο πολιτικούς αλλά και
αξιακούς και αισθητικούς, μέσα από κοινές εμπειρίες;
Κυρίως, το ερώτημα είναι εάν οι zoomers
επεκτείνουν, εμβαθύνουν και ριζοσπαστικοποιούν την «κληρονομιά» των
millennials. Εάν μετέχουν στους «πολέμους της κουλτούρας», που όλο και
περισσότερο διαιρούν τις δυτικές κοινωνίες πάνω σε θέματα φύλου,
σεξουαλικότητας, οικολογίας, πολυπολιτισμικότητας· εάν τα
αντιλαμβάνονται ως διασταυρούμενα με τα ζητήματα κοινωνικής τάξης,
υλικής επισφάλειας και ανισότητας – σύμφωνα με τον όρο intersectionality
που «υιοθέτησαν» οι millennials.9
Ένα επιπλέον ερώτημα είναι εάν με κάθε νέα
κρίση προστίθενται και νέα αξιακά σταυροδρόμια. Επιβεβαιώνεται άραγε και
στην ελληνική περίπτωση η αυξημένη διάθεση των νέων διεθνώς να
αποδεχθούν περισσότερη δημόσια παρέμβαση μετά την παγκόσμια εμπειρία της
πανδημίας;10
Και ακόμη, όχι λιγότερο σημαντικό: πώς θα επηρεαστεί η
φιλελεύθερη-πλουραλιστική αυτοσυνείδηση της γενιάς αυτής από το νέο,
οικουμενικής εμβέλειας γεγονός που απ’ ό,τι φαίνεται θα σφραγίσει όχι
μόνο τη δική της ιστορία αλλά ολόκληρου του κόσμου: την εισβολή της
Ρωσίας στην Ουκρανία;
Ας κρατήσουμε το ερώτημα ανοιχτό: είναι οι
έλληνες και ελληνίδες zoomers κομμάτι μιας «παγκόσμιας» γενιάς που
αποκτά συνείδηση του εαυτού της μέσα από κομβικά γεγονότα, σε ένα
συνεχές κρίσεων; Και ποιο κοινό νόημα μπορεί να παράγει η ανοιχτή,
υβριδική, αντιφατική τους ταυτότητα – εάν βγάζει κάποιο νόημα εν τέλει;
Louis Menand, It’s Time to Stop Talking About “Generations”. From
boomers to zoomers, the concept gets social history all wrong (New
Yorker, 2021) [↩]
Bobby Duffy, The Generation Myth: Why When You’re Born Matters Less Than You Think (Basic Books, 2021). [↩]
Κ. Mannheim, “The Problem of Generation’s” στο Essays on the Sociology of Knowledge, (Λονδίνο 1952) [↩]
Αντίστοιχα:
έρευνα «YouWho» “Νεολαία. Συνήθειες, αντιλήψεις και πολιτική
συμπεριφορά” (ΕΚΚΕ, 2020), Ινστιτούτο Ν. Πουλαντζάς / ProRata (2020
& 2021)· Κάπα Research, “Η ταυτότητα της νέας γενιάς. Η γενιά-Ζ και
οι millennials στο προσκήνιο” (2021) [↩]
Pew
Research Center, “Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key
Social and Political Issues” (Ιανουάριος 2019), και “On the Cusp of
Adulthood and Facing an Uncertain Future: What we Know about Gen Z so
far” (Μάιος 2020) [↩]
Βλ. Special Eurobarometer 513, “Climate change” ( Μάρτιος-Απρίλιος 2021) [↩]
Gema
García-Albacete, “Has the Great Recession Shaped a Crisis Generation of
Critical Citizens? Evidence from Southern Europe” στο South European
Society and Politics (2021) [↩]
R.
Milkman, “A New Political Generation: Millennials and the Post-2008
Wave of Protest” στο American Sociological Review, 82(1) (2017) [↩]
Ευρωπαϊκή
Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης – EBRD, “Transition Report
2020-2021: The State strikes back” (Νοέμβριος 2020). Το ίδιο έδειξε για
τον γενικό πληθυσμό της Ελλάδας η πρόσφατη έρευνα του Eteron “Τι
πιστεύουμε για την οικονομία μετά την πανδημία;” (Φεβρουάριος 2022) [↩
Ψάχνοντας τυχαία στο διαδίκτυο αλιεύεις διαμαντάκια. ένα από αυτά είναι, κατά τη γνώμη μου, η παρακάτω μικρή, μα πολύ μεστή ταινία, που να' τη εδώ τώρα να τη μοιραζόμαστε...Μόλις χθες γιορτάσαμε και την Παγκόσμια μέρα κατά του καρκίνου...
"Παρεμπιπτόντως..." Μία ταινία του Κωνσταντίνου Οικονόμου σε σενάριο του
Δημήτρη Σινόπουλου.
Πρωταγωνιστούν: Μαρία Κεχαγιόγλου, Θανάσης Χαλκιάς, Ασημίνα
Αναστασοπούλου, Χρήστος Καπενής, Στάθης Κόικας.
Και δυο λόγια για την υπόθεση:
Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας ενός εορταστικού δείπνου, η Ελπίδα
απαντά σε μια τηλεφωνική έρευνα. Παρασυρμένη απ' την κουβέντα, θα
οδηγηθεί στην αποκάλυψη, ενός καλά κρυμμένου μυστικού...Καλή θέαση!
Μόλις πριν λίγες μέρες, στις 10 Οκτώβρη, συναντήσαμε όπως κάθε χρόνο την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. Σε έναν κόσμο
επιβαρυμένο από τις δύσκολες συνθήκες της πανδημίας (επιδημιολογικές,
οικονομικές, κοινωνικές) - όλα έχουν βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα
επιπτώσεις και στην ψυχική υγεία των ανθρώπων.
Το στίγμα της
ψυχικής νόσου είναι ακόμα ανεξίτηλο στην ελληνική κοινωνία, παρόλο που
έχουν γίνει πολλά βήματα μπροστά. Σήμερα είναι πιο εύκολο να αποδεχτεί
κάποιος να συμβουλευτεί έναν ψυχολόγο, ακόμα όμως για πολλούς είναι
"ταμπού" το άκουσμα της λέξης "ψυχίατρος", ή η κάποτε αναγκαία χορήγηση
φαρμακευτικής αγωγής, επικουρικά προς την ψυχοθεραπεία, ή ως βασική
πρακτική αντιμετώπισης.
Το βλέπουμε στις ειδήσεις "Αντιμετώπιζε
ψυχολογικά προβλήματα" λέμε για τον δράστη ενός εγκλήματος ή για έναν
αυτόχειρα, συνδέοντας ασυνείδητα την ψυχική νόσο με την όποια
"παρέκκλιση" από την "κανονικότητα". Έχετε ακούσει ποτέ να λένε
"Αντιμετώπιζε προβλήματα αναπνευστικά , η ενδοκρινολογικά ή
καρδιολογικά;" Πόσο εύκολα θα έλεγε κάποιος "πρέπει να φύγω έχω συνεδρία
με τον ψυχολόγο μου", όσο λέει "πρέπει να φύγω, έχω οδοντίατρο;" Πόσο
εύκολα μιλάει κανείς για τις παρενέργειες ενός φαρμάκου για την
κατάθλιψη όσο εύκολα μπορεί να αναφερθεί στις παρενέργειες ενός
εμβολίου; Πόσο εύκολα μπορείς να συστήσεις σε ένα φίλο σου να απευθυνθεί
για τον ίδιο ή για το παιδί του σε ειδικό ψυχικής υγείας; Σίγουρα όχι
όσο εύκολα μπορείς να του συστήσεις έναν καρδιολόγο ή δερματολόγο. Πόσο
εύκολα θα πει κάποιος "άστα να πάνε, έχω κατάθλιψη" τουλάχιστον όσο
εύκολα θα έλεγε "έχω πρόβλημα στον θυρεοειδή";
Κι όμως, πόσο πιο
εύκολη θα είχε γίνει η ζωή πολλών ανθρώπων αν ένιωθαν ελεύθεροι να
απευθυνθούν σε ειδικό ψυχικής υγείας; Πόσο θα μπορούσε να έχει βοηθηθεί
ένας άνθρωπος που μπορεί να υποφέρει χρόνια κάνοντας μερικές συνεδρίες
ψυχοθεραπείας ή ακολουθώντας μια φαρμακευτική αγωγή (είναι οδυνηρό να
ακούς ανθρώπους να λένε για πλάκα "θα καταλήξω με ψυχοφάρμακα" σαν να
είναι η απόλυτη κατάντια).
Και πόσοι άνθρωποι αντί να απευθυνθούν
σε ειδικό και να ακολουθήσουν την ενδεδειγμένη θεραπεία, "το κρατάνε
μέσα τους" και χειροτερεύει; Πόσοι κάνουν αυτοδιαγνώσεις από το
διαδίκτυο ή προσφεύγουν στις υπηρεσίες ανθρώπων που ουδεμία σχέση έχουν
με την επιστήμη, πόσοι πέφτουν όχι στα "ψυχοφάρμακα" αλλά στο αλκοόλ και
τις ουσίες, πόσοι ψαλιδίζουν τα δικά τους φτερά επειδή επιλέγουν ή
αναγκάζονται να μην ζητήσουν βοήθεια; Πόσοι πιστεύουν, πάλι, ότι πάσχουν
από "κατάθλιψη" μόνο και μόνο επειδή νιώθουν για λίγο κάποια αρνητικά
συναισθήματα, πόσοι καταπίνουν φάρμακα στην τύχη και χωρίς συνταγή, ενώ
θα μπορούσαν να βελτιώσουν τη ζωή τους με μερικές συνεδρίες
ψυχοθεραπείας ή μια συνταγογραφημένη και στοχευμένη αγωγή;
Ο
καλύτερος σύμμαχος της ψυχικής νόσου είναι ταυτοχρόνως και ένα από τα
συμπτώματά της. Είναι η αδράνεια. Η απραξία απέναντί της, που την κάνει
να κυριαρχεί στον άνθρωπο. Και η άρνηση ή ο φόβος να ζητήσει κανείς
βοήθεια είναι αυτό που μπορεί να σκοτώσει τον άνθρωπο που πάσχει από
κάποιο ψυχικό νόσημα, πολύ περισσότερο από το ίδιο το νόσημα.
Ας μιλήσουμε λοιπόν. Αλλά ας μιλήσουμε αρχικά με τους ειδικούς...
Χωρίς καθόλου χιούμορ, αλλά με ευθύτητα, οι δύο stand-up comedians
ρίχνουν στο κενό “τις κακές στιγμές” και το “ισχυρό φύλο”.Από το provocateur.gr
Η λέξη “πατριαρχία”, δυστυχώς, χρησιμοποιείται έντονα τον τελευταίο
καιρό. Αντί να μένει πίσω, στο παρελθόν, εκεί που ανήκει δηλαδή,
βλέπουμε τα αποτελέσματά της σχεδόν σε καθημερινή βάση. Αυτό οφείλεται
μάλλον στα social media και τη δυναμική τους. Ευτυχώς,
πολλές ιστορίες γίνονται γνωστές μέσα από τις οθόνες των κινητών μας και
οι γυναίκες που δεν είχαν φωνή, τώρα αποκτούν. Το «καμία μόνη» ακούγεται πιο δυνατά από ποτέ. Αρκεί αυτό, όμως; Μάλλον όχι. Σίγουρα όχι.
Το ζήτημα, όπως γράφει ο Ζήσης Ρούμπος,
είναι να βλέπουμε αυτό το παρελθόν να πεθαίνει μέσα από τα παιδιά μας,
αυτά που τα μεγαλώνουμε με τέτοιο τρόπο που θα τους γίνει κατανοητό ότι,
το να καπνίζεις τσιγάρα στο σαλόνι όσο οι γυναίκες μαζεύουν τα πιάτα, δεν υποδηλώνει αντρίλα.
Μπορεί να είσαι απλά ένας τεμπέλης που απλά θεωρεί τον εαυτό του
ανώτερο, τίποτα παραπάνω. Μία από τα ίδια δηλαδή. Τι 1976, τι 2021.
Ο stand up comedian, σε ένα ποστ που έγινε δικαίως viral, κατάφερε να
χωρέσει όλα τα στραβά της ελληνικής κοινωνίας που μας στοιχειώνουν
μέχρι και σήμερα. Έκανε μερικές απλές και θλιβερές παρατηρήσεις από τη
μακρινή πια δεκαετία του 1970. Αλήθεια, πόσα έχουν αλλάξει από τότε; Έχουμε ακούσει τους άντρες να μιλούν στα καφενεία για τις γυναίκες λες και είναι αυτοκίνητα, ναι ή όχι; Φυσικά και τους έχουμε ακούσει.
Αυτό το «γαμημένο απόστημα» της πατριαρχίας όπως το
χαρακτηρίζει, έχει σπάσει ή εξακολουθεί να μας κάνει τη ζωή δύσκολη;
Όλοι ξέρουμε την απάντηση, ιδίως οι γυναίκες. Όχι, δεν έχει σπάσει. Το
βρίσκουμε μπροστά μας κάθε ώρα και κάθε λεπτό. Γ ’αυτό, όπως τονίζει ο
Ζήσης Ρούμπος, καμία συμφιλίωση με το τέρας.
Και αυτό το τέρας, το οποίο έχει μάθει να είναι από πάνω, δεν θα
φύγει εύκολα από τη ζωή μας. Αν χρειαστεί ψυχανάλυση για να το στείλουμε
στην τρύπα του, τότε ας φάμε τα λεφτά μας στους ψυχαναλυτές. Για ένα καλύτερο αύριο, αξίζει να δώσουμε και το τελευταίο μας ευρώ.
Μέχρι να φτάσουμε εκεί, ας μάθουμε στα παιδιά μας να σέβονται, να
διαβάζουν τη λέξη «γυναικοκτονία» και να βγάζουν σπυριά, να γεμίζουν με
οργή, να μην επιτρέψουν καμία γυναίκα να φύγει ξανά από το πλάι μας όπως
η Γαρυφαλλιά.
Καμία «κακιά στιγμή» και καμία «χαλασμένη φάση»
δεν αποτελεί δικαιολογία. «Όχι, δεν είναι πιεσμένος αυτή την περίοδο.
Ακόμα και να είναι, αυτό δεν δικαιολογεί την βίαιη συμπεριφορά του
απέναντί σου».
Η Χρύσα Κατσαρίνη
δεν έγραψε αυτό το ποστ με σκοπό να επιρριφθούν ευθύνες στις γυναίκες,
το έγραψε για τον ακριβώς αντίθετο λόγο: για να προσέχει η μία γυναίκα
την άλλη μέχρι επιτέλους οι άντρες στο σύνολό τους να κάνουν τη διαφορά.
Μέχρι να μην σηκώνει κανείς χέρι σε κανένα, μέχρι να μην υφίσταται
καμία κακοποιητική σχέση, μέχρι η σωματική και η λεκτική βία να μην
“ξεχνιούνται” επειδή «κάνει προσπάθεια να βελτιωθεί» ή επειδή σε «σε
αγαπάει». Γιατί το χέρι του, αν το έκανε μία φορά, θα σε χτυπήσει ξανά.
Η Χρύσα Κατσαρίνη έγραψε μια γραμμή που όσο και αν μας πονάει, πρέπει
να τη διαβάσουμε ξανά και ξανά μέχρι να ξεμείνει στον σκληρό δίσκο του
εγκεφάλου μας: «από το σήκωμα του χεριού μέχρι το φόνο, η απόσταση είναι μια ‘κακιά στιγμή’».
Και ισχύει, η πραγματικότητα μας το τρίβει στα μούτρα με την πρώτη ευκαιρία.
Η πατριαρχία ζέχνει, βρομάει, είναι δίπλα μας και τη ζούμε στο σπίτι,
στο δρόμο και στους χώρους δουλειάς. Οι δύο αυτές αναρτήσεις είναι ένα
καλό ξεκίνημα για να την καταλάβουμε καλύτερα και να την ρίξουμε
επιτέλους στο κενό.
Εξαιρετικό κείμενο που βάζει αρκετά ζητήματα στη σωστή τους θέση. Της Χρύσας Λύκου, στην popaganda.gr
Ξέρεις ποια είναι η κακιά η
ώρα; Όταν γλιστράς στο μπάνιο στην προσπάθεια σου να φτάσεις την
πετσέτα. Όταν γυρνάει η σαγιονάρα σου στις σκάλες. Όταν κουτουλάς με
φόρα σε μια καλογυαλισμένη τζαμαρία που νόμιζες πως δεν υπάρχει. Όταν
πατάς το παιχνίδια του σκύλου σου, νύχτα χωρίς φως. Όταν σε τσιμπάει
τσούχτρα στο ελεύθερο και δεν έχεις αμμωνία. Όταν μένεις από καύσιμα
στην πλαγιά ενός βουνού. Όταν χάνεις το πορτοφόλι σου στο αεροδρόμιο,
πριν την πτήση. Όταν μαθαίνεις ότι δεν υπάρχει Άγιος Βασίλης. Όταν
«πέφτει» το μόνο κεφάλαιο που δεν είχες διαβάσει στην εξεταστική. Όταν
κάνεις 40 πυρετό το πρωί που δίνεις για δίπλωμα οδήγησης. Όταν πέφτεις
σε κίνηση και χάνεις τελικά τη συναυλία, της οποίας είχες χρυσοπληρώσει
το εισιτήριο. Όταν σπας το πόδι σου λίγο πριν τις διακοπές.
Αυτές και πολλές άλλες, είναι οι κακιές στιγμές που φέρνει η κακιά η ώρα. Ξέρεις όμως τι δεν είναι κακιά στιγμή;
Κακιά στιγμή δεν είναι να τσακίζεις τη σύντροφο σου στα βράχια απ’ τα
30 μέτρα, πουλώντας στη συνέχεια θεατρινισμούς, λέγοντας ακατάληπτα πως «χάλασε η φάση», απειλώντας
να αυτοκτονήσεις για να μη συλληφθείς. Ποια φάση ακριβώς χάλασε και πώς
αυτή η πέρα για πέρα προσβλητική «δικαιολογία» πάνω σε ένα νεκρό σώμα,
χωράει σε μια ακόμη γυναικοκτονία; Ποια φάση ακριβώς χαλάει και
γυναίκες πνίγονται στον ύπνο τους, μαχαιρώνονται, δέχονται σφαίρες και
πετιούνται δίχως το παραμικρό έλεος στη θάλασσα; Ποια φάση
ακριβώς χαλάει, όταν οι γυναίκες είναι νεκρές με τους γυναικοκτόνους από
πάνω τους να μιλάνε για υπερβολικό πάθος, ζήλια, αγάπη, αλκοόλ, θόλωμα,
κρίση και ψυχική πίεση;
Στη Φολέγανδρο, η 26χρονη Γαρυφαλλιά δολοφονήθηκε από τον
30χρονο σύντροφο της και από την κυρίαρχη αντίληψη ότι από τότε που
είμαστε κορίτσια τους ανήκουμε, μέχρι το τέλος, που μπορούν και οι ίδιοι
να μας επιβάλλουν επειδή απλά, δεν ήταν η στιγμή τους.
Οικογένειες βυθίζονται στο πένθος και στην οδύνη καλούμενες να
διαχειριστούν το παράλογο της πατριαρχίας, αυτής που ευθύνεται για κάθε
μία από εμάς που δεν γύρισε σπίτι της. Πολλές φορές η αισχρή και ύπουλη
«ενοχοποίηση» του θύματος που «απειλούσε με διαζύγιο» ή που «σκόπευε να
τον παρατήσει», εγκλωβίζουν σε μια επιβεβλημένη σιωπή και ντροπή
εκείνους που θρηνούν, έχοντας να αντιμετωπίσουν απέναντι τους ένα
καλοκουρδισμένο και ενορχηστρωμένο σύστημα που δικαιολογεί τον θύτη,
στιγματίζοντας το θύμα. Σε αυτήν ακριβώς τη χυδαιότητα, έβαλε τέλος η
μητέρα της Γαρυφαλλιάς, όπως είχε κάνει με συγκλονιστικό τρόπο και η
μητέρα της Ελένης Τοπαλούδη, λέγοντας πως «Θα ήθελα να πω στο παιδί μου
μία τελευταία φορά ότι το αγαπώ κι εγώ και η οικογένεια μου κι ότι το
λατρεύουμε κι ότι δεν έκανε κάτι λάθος εκείνο».
Γυναίκες δολοφονούνται και το μόνο που έχουν να αναρωτηθούν μερικοί
είναι γιατί δεν φύγαμε νωρίτερα, γιατί ερωτευτήκαμε έναν “τέτοιον
άνθρωπο”, πώς γίνεται να μην είχαμε δει νωρίτερα τα σημάδια και άλλα
τέτοια εύπεπτα και ακραία επικίνδυνα. Λες και οι άνθρωποι που κάνουμε
όνειρα μαζί τους, φτιάχνουμε βαλίτσες για καλοκαιρινές διακοπές και
αναζητούμε να κρατήσουμε το χέρι τους στη βόλτα, είναι μυθικά τέρατα με
δύο κεφάλια και ουρά. Λες και οι άνθρωποι που δώσαμε τα κλειδιά του
σπιτιού μας, είχαν μια ταμπέλα που προειδουποιούσε, πως μια μέρα θα
χρειαστεί να το σκάσουμε από κάποιο παράθυρο για να γλιτώσουμε από
εκείνους.
Όσο η γυναικεία αντίσταση μεγαλώνει και οι φεμινστικές φωνές
πληθαίνουν, η πατριαρχία γρυλίζει ζητώντας εκδίκηση για όσα χάνει,
προκαλώντας ακόμη και όταν είμαστε ήδη νεκρές. Γι’ αυτό δεν έχουν
πρόβλημα να φοράνε μπλούζες με εταιρείες που παράγουν πορνογραφικό υλικό
όταν ανεβαίνουν τα σκαλιά του ανακριτή, γι’ αυτό γελάνε την ώρα που
συλλαμβάνονται, γι’ αυτό περιφέρουν τα παιδιά μας σαν τρόπαιο, την ώρα
της κηδείας μας.
Ήταν η 54χρονη τον Ιανουάριο στα Χανιά, η Κωνσταντίνα τον Απρίλιο
στην Μακρινίτσα, η 64χρονη στην Αγία Βαρβάρα και η Καρολάιν στα Γλυκά
Νερά τον Ιούνιο, ήταν η 26χρονη Γαρυφαλλιά στη Φολέγανδρο. Γυναίκες που
γράφουμε σε χρόνο παρελθοντικό, γιατί στο παρόν υπάρχει η πατριαρχία.
Σταματήστε να μας δίνετε συμβουλές, φταίνε πάντα οι βιαστές, οι κακοποιητές και οι γυναικοκτόνοι.
