Από το τελευταίο μάθημα του Δημήτρη Μαρωνίτη,του κορυφαίου μας φιλολόγου, στους φοιτητές, του
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, λίγο πριν τον παύσει και τον κυνηγήσει η
Χούντα. Κάποια στιγμή σταμάτησε, έβγαλε τα γυαλιά του, έφερε τον ένα τους βραχίωνα κοντά στο στόμα και ...στοχαστικά:
Το Γενάρη, λοιπόν του 1968 έλεγα στους φοιτητές μου (βρίσκω πρόχειρα γραμμένες τις σημειώσεις μου) τα ακόλουθα:
Το μάθημα τούτο αναγκάζομαι να το κάνω κάτω από απειλητικούς ψιθύρους.
Μου λείπει επομένως το κέφι να μιλήσω για τα Κύπρια Έπη, εφόσον μάλιστα
ενδέχεται αυτά τα λόγια να είναι και τα τελευταία που ακούτε από το
στόμα μου. Γι' αυτό και παρεκκλίνω από τον ίσιο δρόμο και,
ακολουθώντας τον πιο αντιπαθητικό από τους αρχαίους συγγραφείς, λέω να
το ρίξω στις υποθήκες, για να εξορκίσω έτσι τον Μεταξά και τους σύγχρονους επιγόνους του...
1) Κρατήστε ξύπνιο το μυαλό σας στους σκοτεινούς καιρούς. Μ' αυτό κυρίως θα πολεμήσετε τη βαναυσότητα της εξουσίας...
2) Μην απομονωθείτε. Με το λόγο, τη σιωπή και την πράξη σας σταθείτε πλάι
σε κάποιον: στη μάνα σας, στον αδελφό σας ή στο φίλο σας, και προπαντός
στα νεότερα παιδιά, που περιμένουν από σας να δουν αν θα τους φράξετε ή
θα τους ανοίξετε το δρόμο της ελεύθερης αναπνοής...
3) Μη φοβάστε
τους ανθρώπους που έχουν ρωμαλέα πάθη: όσους οργίζονται, πίνουν και
αγαπούν. Πολεμάτε μόνον τους κάπηλους της ελληνοχριστιανικής
ηθικολογίας. Απομονώστε όσους συνεχώς χαμογελούν, που όταν μιλούν δεν
σας κοιτούν στα μάτια, κι όταν τους δίνετε το χέρι, δεν ξέρουν ή δεν
θέλουν να το σφίξουν. Ανάμεσά τους θα βρείτε τους χαφιέδες...
4) Σηκώστε με σεμνότητα το χρέος που σας ανήκει. Φανείτε εις μικρόν γενναίοι. "
Από το κατεβατό αυτό δεν θα άλλαζα και σήμερα πολλά πράγματα, θα
κατέβαζα μόνο τον τόνο του πιο χαμηλά και θα εξαφάνιζα την
αισθηματολογία του, προσθέτοντας έναν ανορθόδοξο ορισμό του φασισμού: φασισμός είναι να σε ρωτούν δημοσίως για την ιδιωτική ζωή σου και να σε ανακρίνουν ιδιωτικώς για τις δημόσιες πράξεις σου...
Στην ιστορία έμεινε ως το τανκς που γκρέμισε την πύλη του Πολυτεχνείου. Στα πρωτοσέλιδα της 17ης Νοεμβρίου ήταν τα «άρματα μάχης» που επενέβησαν. Ουσιαστικά είναι οι τελευταίες εφημερίδες που κυκλοφόρησαν χωρίς λογοκρισία. Το πρωί της μέρας εκείνης επιβλήθηκε Στρατιωτικός Νόμος και η χούντα πέταξε το «Δημοκρατικό προσωπείο».
Οι δημοσιογράφοι ξενύχτησαν στο Πολυτεχνείο, στις αίθουσες σύνταξης και στα πιεστήρια για να προλάβουν όσα περισσότερα γεγονότα μπορούσαν. Ολα ήταν σε εξέλιξη…
Στην
πρώτη σελίδα των Νέων διαβάζουμε μια είδηση, για τον Καραμανλή, που
επιβεβαιώθηκε οκτώ μήνες αργότερα, κάτω από δραματικές συνθήκες και μια
ακόμα που επιβεβαιώνει τον τίτλο του πρωθυπουργού – μαριονέτα για τον
Μαρκεζίνη. Η εισβολή στο Πολυτεχνείο έγινε στις 3 τα ξημερώματα κι αυτός
ενημερώθηκε μιάμιση ώρα αργότερα!ΚΥΡ από την ΑπογευματινήΣκουλάς από την ΑπογευματινήΚΥΡ από την Απογευματινή
Βασίλης Χριστοδούλου από την Βραδυνή
Σχόλιο του Βήματος που αναδημοσιεύθηκε και στα Νέα της 17ης Νοεμβρίου Πηγή: pasatempo.wordpress.com
Το βράδυ της 22ας Μαΐου 1963 ο αριστερός βουλευτής Γρηγόρης Λαμπράκης δέχεται δολοφονική επίθεση από παρακρατικούς την ώρα που πάει να μιλήσει σε συγκέντρωση φίλων του στη Θεσσαλονίκη.
Έξω από τον χώρο της ομιλίας εκτός από τη συγκέντρωση υπάρχει και αντι-συγκέντρωση γνωστών παρα-κρατικών στοιχείων. Από τις πρώτες στιγμές οι περισσότεροι καταλαβαίνουν ότι η κατάσταση του άτυχου βουλευτή είναι εξαιρετικά κρίσιμη και δύσκολα θα αποφύγει το μοιραίο.
Ο Φωκίων Δημητριάδης σχολίασε με το πενάκι του τα όσα έγιναν στη Θεσσαλονίκη (Από τα ΝΕΑ)
Αυτή τη θλιβερή πραγματικότητα δεν την είδαν, δεν θέλησαν, σωστότερα, να δουν, κάποιες εφημερίδες της εποχής. Όχι μόνο της Δεξιάς, όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς, αλλά και… προοδευτικές. Το κλίμα είναι φορτισμένο, υπάρχει σε εξέλιξη ο Ανένδοτος αγώνας του Γεωργίου Παπανδρέου που έχει καταγγείλει τις εκλογές του 1961 ως προϊόν βίας και νοθείας, ενώ στο παρασκήνιο εξυφαίνεται σχέδιο αποστασίας και διάλυσης της Ένωσης Κέντρου. Όσο για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή που είναι πρωθυπουργός έχει μαλώσει με το Παλάτι κι ετοιμάζεται να φύγει στο εξωτερικό.
Όλα αυτά τα γράφουμε για να καταλάβετε ότι ακόμη και το παραμικρό μονόστηλο
είχε τη σημασία του στην διάταξη της ύλης των εφημερίδων της εποχής που
άλλωστε ήταν η σημαντικότερη πηγή ενημέρωσης καθώς δεν υπήρχε Internet και τηλεόραση και το ραδιόφωνο περιοριζόταν εκτός από την προπαγάνδα στη μίνιμουμ ενημέρωση.
Η Απογευματινή είχε διευθυντή τον Σάββα Κωνσταντόπουλο ο οποίος τρία χρόνια αργότερα έγινε εκδότης με τον «Ελεύθερο Κόσμο», το ημιεπίσημο όργανο της χούντας. Έκανε πρώτο θέμα τον τραυματισμό, αλλά τόνισε το ιατρικό σκέλος του θέματος κι όχι το πολιτικό. Η Αθηναϊκή ήταν από τις πιο δυναμικές
εφημερίδες που στήριζαν τον Γεώργιο Παπανδρέου. Όχι μόνο έκανε πρώτο
θέμα την επίθεση, αλλά στην τελευταία σελίδα δημοσίευε τις τελευταίες
πληροφορίες για την σοβαρή κατάσταση της υγεία του Γρηγόρη Λαμπράκη Η Αυγή όργανο της ΕΔΑ
φυσικά και είχε πρώτο θέμα την επίθεση με ανάλογους χαρακτηρισμούς
(φασίστες κτλ) ενώ στις 24 του μήνα αφιερώνει όλη την πρώτη σελίδα της
στο γεγονός αξιοποιώντας και τις φωτογραφίες που απουσίαζαν από το ρεπορτάζ της προηγούμενης.
Το Βήμα ακροβατούσε την εποχή εκείνη. Δεν είναι τυχαίο που η είδηση
καταλαμβάνει μικρό χώρο κι αυτό στο κάτω μέρος της πρώτης σελίδας.
Θεωρεί σημαντικότερα θέματα την απόρριψη της ρωσικής πρότασης για
απύραυλη Μεσόγειο και τον περονόσπορο που απειλεί τα ελληνικά καπνά εξ
αιτίας των συνεχών βροχοπτώσεων!
Το «Εθνος» είναι συγκρατημένο στην παρουσίαση του θέματος και
επικαλείται την «Αυγή» για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η επίθεση έγινε
από τραμπούκους της Δεξιάς.
Η «Θεσσαλονίκη» του συγκροτήματος Βελλίδη κυκλοφορούσε για τέταρτη
μέρα. Είχε προσωρινά γραφεία, προσωρινές τηλεφωνικές γραμμές για την
επικοινωνία με τους αναγνώστες και… θολή πολιτική γραμμή. Δεν προτάσσει
στην πρώτη της σελίδα το γεγονός κι ας έγινε στην πόλη. Με τον καιρό η
εφημερίδα απέκτησε και πολιτική κατεύθυνση και περισσότερη σιγουριά στις
επιλογές των θεμάτων της. Η Εστία «φιλοξενεί» την είδηση σε ένα μονόστηλο στην 4η
σελίδα. Δίπλα υπάρχουν κι άλλα μονόστηλα σχετικά με το θέμα. Αιτία δεν
είναι μόνο η περίεργη σελιδοποίηση, αλλά και η έμφυτη αντιπάθεια σε
οτιδήποτε κομμουνιστικό.
Αν η νεαρή Θεσσαλονίκη υποβάθμισε την υπόθεση λόγω απειρίας, για τη
Μακεδονία δεν υπάρχει δικαιολογία. Από την διάταξη της πρώτης σελίδας
γίνεται φανερό ότι ο γερο – Βελλίδης δεν ήθελε να ηρωποιήσει ακόμα
περισσότερο τον βουλευτή.
Η Καθημερινή απηχεί τις θέσεις της κυβέρνησης. Κάνει αναφορά στην
κατάσταση της υγείας του βουλευτή, αλλά και τις κυβερνητικές προσπάθειες
για την τιμωρία των ενόχων.
Η Ελευθερία είναι ακόμα πιστή στον Γ. Παπανδρέου, όπως και ο
Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο φίλος του εκδότη της Πάνου Κόκκα κι αξιοποιεί
ουσιαστικά το γεγονός.
Τα ΝΕΑ ακολουθούν την τακτική του Βήματος. Ρεπορτάζ στην πρώτη σελίδα, αλλά όχι μεγάλη προβολή του θέματος
Ήταν Πρωτομαγιά του 1976. Δύο χρόνια μετά την πτώση της δικτατορίας και το δράμα της Κύπρου.
Ήταν μια ηλιόλουστη,
σχεδόν καλοκαιρινή μέρα και σε όλη την Ελλάδα είχαν αρχίσει οι
προετοιμασίες για τα παραδοσιακά γλέντια. Ξαφνικά το ραδιόφωνο της ΕΡΤ
(τότε δεν υπήρχαν τηλεοπτικά κανάλια και η τηλεόραση της ΕΡΤ ξεκινούσε
το πρόγραμμά της το απόγευμα) διέκοψε τα τραγούδια και μετέδωσε την
τραγική είδηση:.. Το θάνατο του Αλέκου Παναγούλη. Το αυτοκίνητό του, ένα
Fiat Mirafiori, που έτρεχε με μεγάλη ταχύτητα στη Λεωφόρο Βουλιαγμένης
κατευθυνόμενο προς τη Γλυφάδα, ξέφυγε από την πορεία του... Ξαφνικά συννέφιασε. Όχι στον
ουρανό, στα πρόσωπα σχεδόν όλων των Ελλήνων, που έχασαν τον άνθρωπό
τους, τον ήρωά τους. Έναν άνθρωπο που κρατούσε ψηλά τη συνείδηση των
Ελλήνων, που δεν θα συμβιβαζόταν, θα συνέχιζε να δίνει μάχες για το
εθνικό και το δημόσιο καλό. Αμέσως οι φήμες ότι πρόκειται για δολοφονία
εξαπλώθηκαν σε όλη τη χώρα. Την επομένη, οι εφημερίδες κυκλοφόρησαν με
πρώτο θέμα την πιθανή δολοφονία Παναγούλη. Το κλίμα, έτσι κι αλλιώς,
φορτισμένο, έντονα πολιτικοποιημένο, δεν μπορούσε να μην επηρεαστεί από
τον ξαφνικό και αναπάντεχο χαμό του. Ο Παναγούλης είχε αποκαλύψει αρχεία
της ΕΣΑ, που θα προκαλούσαν τεράστια προβλήματα στο πολιτικό
κατεστημένο και τον είχαν φέρει σε ευθεία σύγκρουση με τον Αβέρωφ.
Επίσης, είναι χαρακτηριστικό ότι ο Παναγούλης ήταν έτοιμος να παραιτηθεί
από την Ένωση Κέντρου - Νέες Δυνάμεις, με την οποία είχε εκλεγεί
βουλευτής στις πρώτες εκλογές του 1974, λόγω της ύπαρξης πολιτικού και
επίσης βουλευτή του ιδίου κόμματος, ο οποίος είχε συνεργαστεί με τους
χουντικούς...
Περίεργο τροχαίο...
Ο εισαγγελέας Δημήτρης Τσεβάς, που
είχε αναλάβει την υπόθεση, δήλωσε: «Ερευνάται η υπόθεσις προς πάσα
κατεύθυνσιν και αφήνει μεγάλα λογικά περιθώρια στην πιθανότητα της
εγκληματικής ενέργειας. Είναι περίεργο τροχαίο ατύχημα. Τόσο περίεργο,
ώστε να μην μπορεί κανείς να υποστηρίξει λογικώς ότι είναι ατύχημα». Σημειώνεται ότι εκείνες τις μέρες
όλοι αναζητούν τα τρία άγνωστα αυτοκίνητα που εικάζεται ότι έβγαλαν από
την πορεία το αυτοκίνητο του Παναγούλη. Υπήρξαν πολλά ερωτήματα και
σημαντικές καταγγελίες από ερευνητές κι από την οικογένειά του, που δεν
απαντήθηκαν ποτέ. Τελικώς σημαντικές πληροφορίες έμειναν στο σκοτάδι και
οι φήμες δεν επιβεβαιώθηκαν ποτέ. Η κηδεία του Αλέκου Παναγούλη
γίνεται στις 5 Μαΐου και μεταβάλλεται σε πάνδημο δημοκρατικό
συλλαλητήριο, ενώ το βασικό σύνθημα, «Ζει», που αντηχεί στην Αθήνα θα
γραφτεί και στους περισσότερους δρόμους της πόλης
Ένας αυθεντικός ήρωας
Έχουν περάσει από εκείνη τη μέρα 43
χρόνια. Το πιθανότερο για ένα σημερινό σαραντάρη, ή μικρότερο, το όνομα
«Αλέκος Παναγούλης» να μη λέει και πολλά. Ίσως μόνο ένα δρόμο, κάτι
συγκεχυμένο, έναν ήρωα απ' τους πολλούς ήρωες αυτής της χώρας, που ήθελε
να σκοτώσει τον δικτάτορα. Όμως ο Παναγούλης ήταν κάτι πολύ παραπάνω. Ήταν ο Έλληνας που δεν μπορούσε να ζει υπό το τυραννικό καθεστώς. Ο Αλέκος Παναγούλης (1939-1976) ήταν αξιωματικός του στρατού ξηράς, με σπουδές στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Στις 13 Αυγούστου, του 1968,
αποπειράθηκε να δολοφονήσει τον δικτάτορα Παπαδόπουλο με εκρηκτικά στη
Βάρκιζα, αλλά απέτυχε για μια λεπτομέρεια. Συλλαμβάνεται, καταδικάζεται
«εις θάνατον», αλλά κάτω από τις διεθνείς αντιδράσεις φυλακίζεται και
εκεί αρχίζει ίσως ο μεγαλύτερος αγώνας του. Μπροστά στα απίστευτα
βασανιστήρια αυτός βγάζει γλώσσα στους βασανιστές του, τους δείχνει ότι
δεν φοβάται τίποτα, ούτε το θάνατο ούτε τα μαρτύρια και βρίσκει διέξοδο
στην ποίηση, η οποία θα γοητεύσει ακόμη και τον Πιέρ Πάολο Παζολίνι. Ήταν ένας άνθρωπος αντισυμβατικός, ένας ιδεολόγος, που δεν άντεχε την τυραννία, δεν έκανε εκπτώσεις στην αξιοπρέπεια. Για όσους τον γνώρισαν ήταν απλώς ένας άγιος με πάθη. Θα γίνει σύμβολο. Το βιβλίο που υπέγραψε η Οριάνα
Φαλάτσι με τον τίτλο «Ένας άντρας» θα τον τοποθετήσει παγκοσμίως δίπλα
στους αγίους των εξεγερμένων, όλων αυτών που δεν άντεχαν την καταπίεση
των λαών τους. Ένας αυθεντικός λαϊκός ήρωας δεν έχει ανάγκη τα βιβλία. Τα βιβλία τον έχουν ανάγκη. Και σίγουρα οι λαοί...
Διότι δεν συνεμορφώθησαν προς τας υποδείξεις και δεν υπάκουσαν στις
εντολές του δικτατορικού καθεστώτος που επιβλήθηκε στην Ελλάδα με το
στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, οι πολίτες που
αντιστάθηκαν και αγωνίστηκαν για να ξανάρθει στη χώρα μας η δημοκρατία
και η ελευθερία φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν σε Αλικαρνασσό, Παρθένι,
Ωρωπό, Κορυδαλλό, Αίγινα, Κέρκυρα, Λέρο, Γυάρο, στα κολαστήρια του
ΕΑΤ-ΕΣΑ κ.α. και κάποιοι έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του
αντιδικτατορικού αγώνα.
Το σημερινό τραγούδι, από την Δώρα Σελλά και το πάντα δροσερό www.efsyn.gr είναι ένας μικρός φόρος τιμής σε αυτούς τους σπουδαίους ανθρώπους. Δεν ξεχνάμε...
Η θρυλική ταινία του Νίκου Τζίμα «Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο»
(1980) για τη δίκη και την εκτέλεση του ήρωα του λαϊκού κινήματος,
κομμουνιστή, Νίκου Μπελογιάννη είναι η πρόταση του Ιστολογίου για τη σημερινή Κυριακή, που συμπληρώνονται 67 χρόνια από το θάνατό του.
Στις 30 Μαρτίου του 1952, ο Νίκος Μπελογιάννης μαζί με τρεις συντρόφους
του, τους Καλούμενο, Αργυριάδη και Μπάτση, στήνονται απέναντι από το
εκτελεστικό απόσπασμα, στο Γουδί και εκτελούνται δια τυφεκισμού.
Πρόκειται για ένα φιλμ - ύμνος στα δημοκρατικά ιδεώδη. Για τον λαϊκό
αγωνιστή, Νίκο Μπελογιάννη που υπερασπίστηκε με τη ζωή του τα λαϊκά και
ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία, την ειρήνη, την εθνική ανεξαρτησία.
Σαν σήμερα συμπληρώνονται 55 από το θάνατο ενός ήρωα της σύγχρονης Ελλάδας, του Γρηγόρη Λαμπράκη.
Ο Γρηγόρης Λαμπράκης ήταν ένας σπουδαίος επιστήμονας και αθλητής. Το
πάθος του, το ταλέντο του και η θέληση του στο να είναι πρώτος με ό,τι
ασχολείται, τον έκαναν βαλκανιονίκη και λαμπρό γυναικολόγο.
Γιατρός, αθλητής, πολιτικός, μα πάνω απ' όλα αγωνιστής της
Δημοκρατίας και της Ειρήνης. Γεννήθηκε στην Κερασίτσα Αρκαδίας στις 3
Απριλίου 1912. Μετά το τέλος των εγκύκλιων σπουδών του μετέβη στην Αθήνα
και εισήλθε στην Ιατρική. Από τα εφηβικά του χρόνια ασχολήθηκε με τον
αθλητισμό και αναδείχθηκε δέκα φορές βαλκανιονίκης στο άλμα εις μήκος,
ενώ επί 23 χρόνια (1936-1959) κατείχε το πανελλήνιο ρεκόρ του
αγωνίσματος.
Έλαβε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση, κατά την περίοδο της
γερμανικής κατοχής. Το 1943 ίδρυσε την «Ένωση των Ελλήνων Αθλητών» και
διοργάνωσε αγώνες, από τα έσοδα των οποίων τροφοδοτούσε τα λαϊκά
συσσίτια. Μετά την απελευθέρωση ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ιατρική
και το 1950 αναγορεύθηκε υφηγητής στην έδρα της Μαιευτικής και
Γυναικολογίας.
Στις εκλογές «της βίας και της νοθείας», όπως έμεινε στην ιστορία η
εκλογική διαδικασία της 29ης Οκτωβρίου 1961, πολιτεύθηκε με το ΠΑΜΕ
(Πανδημοκρατικό Αγροτικό Μέτωπο Ελλάδος), έναν συνασπισμό αριστερών
δυνάμεων με επικεφαλής την ΕΔΑ και εξελέγη βουλευτής Πειραιά. Τον ίδιο
χρόνο δραστηριοποιήθηκε στο ειρηνιστικό κίνημα και με δική του
πρωτοβουλία ιδρύθηκε η «Ελληνική Επιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και
Ειρήνη» (ΕΕΔΥΕ).
Στις 21 Απριλίου 1963 η ΕΕΔΥΕ διοργάνωσε Πορεία Ειρήνης από τον
Μαραθώνα στην Αθήνα. Η αστυνομία απαγόρευσε την πορεία και συνέλαβε
πολλούς από τους διαδηλωτές, μεταξύ των οποίων και τον Μίκη Θεοδωράκη. Ο
Λαμπράκης προστατευόμενος από τη βουλευτική του ασυλία, πραγματοποίησε
μόνος την πορεία, κρατώντας ένα μικρό πανό με το σύμβολο της ειρήνης.
Αμέσως μετά συνελήφθη από την αστυνομία.
Στις 22 Μαΐου 1963 ο Γρηγόρης Λαμπράκης παρέστη και μίλησε για την
ειρήνη στη Θεσσαλονίκη. Μετά το τέλος της εκδήλωσης δέχθηκε δολοφονική
επίθεση σε κεντρικό δρόμο της πόλης από τρίκυκλο, στο οποίο επέβαιναν οι
ακροδεξιοί Σπύρος Γκοτζαμάνης και Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης.
Τραυματίστηκε σοβαρά και πέθανε σαν σήμερα, στις 27 Μαΐου 1963, σε ηλικία 51 ετών. Ο
θάνατός του προκάλεσε αγανάκτηση στην κοινή γνώμη, οξύτατη πολιτική
κρίση, αλλά και διεθνή κατακραυγή.
Την επομένη ένα πλήθος 500.000 ανθρώπων συγκεντρώθηκε στο Α'
Νεκροταφείο για το «Ύστατο Χαίρε». Γρήγορα, η συγκέντρωση μετατράπηκε σε
διαδήλωση καταδίκης της δεξιάς κυβέρνησης του Κωνσταντίνου Καραμανλή
και του Παλατιού.
Φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας Λαμπράκη ήταν ο Σπύρος Γκοτζαμάνης
και ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, αλλά η δικαστική έρευνα που διεξήγαγαν ο
εισαγγελέας Παύλος Δελαπόρτας και ο νεαρός ανακριτής Χρήστος Σαρτζετάκης
έφεραν στο φως σχέσεις των αρχών με ένα ακροδεξιό παρακράτος. Ο
ανακριτής Σαρτζετάκης απήγγειλε, μάλιστα, κατηγορίες και εναντίον
ανώτατων αξιωματικών της Χωροφυλακής. Οι φυσικοί αυτουργοί
καταδικάσθηκαν τον Δεκέμβριο του 1966 σε πολυετή φυλάκιση και
απελευθερώθηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας.
Η δολοφονία Λαμπράκη επιτάχυνε τις πολιτικές εξελίξεις. Ο
Κωνσταντίνος Καραμανλής, αφού διερωτήθηκε «Ποιος κυβερνάει αυτό τον
τόπο;» εγκατέλειψε την πρωθυπουργία και την πολιτική τον Ιούνιο του 1963
και αποσύρθηκε στο Παρίσι. Χιλιάδες νέοι ίδρυσαν τον πολιτικό οργανισμό
«Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη», που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο
προοδευτικό κίνημα της δεκαετίας του '60. Πρώτος γραμματέας της
οργάνωσης ανέλαβε ο Μίκης Θεοδωράκης.
Η ζωή και ο θάνατος του Γρηγόρη Λαμπράκη ενέπνευσε τον συγγραφέα
Βασίλη Βασιλικό στο περίφημο πολιτικό του μυθιστόρημα με τον τίτλο Ζ
(Εκδόσεις Λιβάνη). Το 1969 μεταφέρεται με μεγάλη επιτυχία στη μεγάλη
οθόνη από τον σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά, με πρωταγωνιστές τον Υβ Μοντάν, τον
Ζαν Λουί Τρεντινιάν και την Ειρήνη Παπά.
Ο Γρηγόρης Λαμπράκης με την προσωπικότητα και τη δράση του παραμένει
και σήμερα ένα σύμβολο της Δημοκρατίας και του αγωνιζόμενου ανθρώπου
κατά της πολιτικής καταπίεσης.
Ο Γρηγόρης Λαμπράκης γεννήθηκε στις 3 Απρίλη του 1912. Αγωνιστής της Αντίστασης, αργότερα βουλευτής της ΕΔΑ, υφηγητής της Ιατρικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, παλιός βαλκανιονίκης, υπήρξε ειρηνιστής, ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Επιτροπής για τη Βαλκανική Συνεννόηση, ενώ μετά από δική του πρωτοβουλία του ιδρύθηκε η Eλληνική Eπιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη (EEΔYE). Στις 21 Aπριλιου 1963 το ελληνικό Kίνημα Eιρήνης οργανώνει την πρώτη Mαραθώνια Πορεία Eιρήνης παρά το γεγονός ότι η κυβέρνηση Καραμανλή φροντίζει να την απαγορεύσει. Παράλληλα η Αστυνομία και η Χωροφυλακή ανακοινώνουν ότι για τις 21 Απριλίου, ημέρα που θα πραγματοποιούνταν η πορεία, απαγορευόταν κάθε συγκέντρωση σε ανοιχτό χώρο, σε ολόκληρη τη χώρα. Η πορεία πραγματοποιείται και ο ειρηνιστής Γρηγόρης Λαμπράκης πρωτοστατεί.
Σύμφωνα με το τότε ρεπορτάζ της εφημερίδας «Τα Νέα» την 21η Απριλίου του 1963 η πρωτεύουσα βρισκόταν «επί ποδός πολέμου», ενώ «διά πρώτην φοράν τα περίφημα Τάγματα Ασφαλείας ενεφανίσθησαν επισήμως εις διαφόρους περιοχάς περί τον Μαραθώνα, έτοιμα προς δράσιν εις περίπτωσιν ανάγκης. Ακόμα και ναύται του Λιμενικού εχρησιμοποιήθησαν διά τη φρούρησιν της παραλίας του Μαραθώνος, διά τον φόβον προφανώς... αποβάσεως των οπαδών του Συνδέσμου "Μπέρτραντ Ράσελ"». Επί ποδός βρίσκονται συνολικά 10.000 άνδρες της Aστυνομίας, της Xωροφυλακής, του Λιμενικού Σώματος. Oι προσβάσεις προς τον Mαραθώνα αποκλείονται.
O κύριος όγκος των «οδοιπόρων της ειρήνης», περιγράφει ο Tύπος της εποχής, περί τους 3.000, αναχαιτίζεται, απωθείται, διαλύεται στους Aμπελόκηπους στο ύψος της Αγίας Tριάδας και στον Άγιο Δημήτριο, στην οδό Πανόρμου. Συλλαμβάνονται 628, ανάμεσά τους ο Mίκης Θεοδωράκης, ο Mίνως Aργυράκης, ο Aλέκος Aλεξανδράκης, η Aλίκη Γεωργούλη και πρώην βουλευτές και υποψήφιοι του κόμματος της Eνιαίας Δημοκρατικής Aριστεράς (EΔA).
Στον Tύμβο του Mαραθώνα μπόρεσαν να φτάσουν τέσσερις. Ανάμεσα τους ο Γρηγόρης Λαμπράκης. Aπό τον Tύμβο θα ξεκινήσει την πορεία που θα μείνει στην ιστορία του ελληνικού ειρηνιστικού κινήματος ως η Πρώτη Πορεία Eιρήνης. Kρατάει στα υψωμένα χέρια του ένα απλό πανό με τη λέξη EΛΛAΣ και με το σύμβολο του «Συνδέσμου Eιρήνης Mπέρτραντ Pάσελ», τον κύκλο με τον τσακισμένο σταυρό, παγκόσμιο σύμβολο της ειρήνης. Θα διανύσει έτσι πέντε χιλιόμετρα προς την Αθήνα.
Στη Ραφήνα οι αρχές ασφαλείας θα επιχειρήσουν να τον σταματήσουν και να τον σύρουν στο δάσος. Θα αποτύχουν μετά από την επέμβαση κατοίκων της περιοχής και όσων συνοδεύουν το Λαμπράκη. Οι τελευταίοι θα συλληφθούν κοντά στο Πικέρμι. Ο ίδιος ο Λαμπράκης θα συλληφθεί κοντά στο Χαρβάτι.
Οι αρχές ασφαλείας τον επιβιβάζουν σε ένα όχημα και αφού τον περιφέρουν για τρεισήμισι ώρες των εγκαταλείπουν στη Νέα Ιωνία. «Η πορεία ειρήνης, έστω και συμβολικά έγινε, μολονότι η κυβέρνησις έλαβε μέτρα που ούτε στην κατοχή είχαμε γνωρίσει. Ακολουθώντας πολιτική βάσεων και πυρηνικών υποβρυχίων "Πολάρις" δε θέλησε να επιτρέψει στο λαό να εκδηλώσει τη θέληση του για ειρήνη. Δεν το κατόρθωσε» θα δηλώσει ο Λαμπράκης στον τύπο.
Η δολοφονία Λαμπράκη
Ένα σχεδόν μήνα αργότερα, στις 22 Μάη 1963 και ώρα 22:15, κοντά στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Ερμού στη Θεσσαλονίκη, ο Γρηγόρης Λαμπράκης δέχτηκε δολοφονική επίθεση και τραυματίστηκε θανάσιμα. Μετά τις εκλογές του 1961, γνωστές ως εκλογές «βίας και νοθείας» καθώς, όπως έμεινε στην ιστορία «ψήφισαν και τα δέντρα», το πολιτικό σύστημα της χώρας βρισκόταν σε οξεία κρίση και επικρατούσαν κοινωνικές αναταραχές. Κάθε φιλειρηνική κίνηση ήταν απαγορευμένη. Η Επιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και την Ειρήνη, ήταν σχεδόν παράνομη και το κλίμα ψυχροπολεμικό.
Σε αυτές τις συνθήκες, ο Γρ. Λαμπράκης θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη προκειμένου να μιλήσει σε συγκέντρωση της Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη με θέμα: «Ειρήνη και αφοπλισμός διά τον κόσμον ολόκληρον και διά την Ελλάδα» που πραγματοποιήθηκε στα γραφεία του Δημοκρατικού Συνδικαλιστικού Κινήματος.
Την ώρα που ο Λαμπράκης κατευθύνεται προς τα γραφεία για την έναρξη της εκδήλωσης βρίσκεται σε εξέλιξη αντισυγκέντρωση. Πλήθος παρακρατικών και αστυνομικών με πολιτικά είχαν καταλάβει τα γειτονικά πεζοδρόμια, φωνάζοντας συνθήματα και προπηλακίζοντας όσους προσέρχονταν στην αίθουσα. Αν και μεγάλος αριθμός ένστολων αστυνομικών βρίσκεται γύρω από το χώρο που πραγματοποιείται η συγκέντρωσή, παρά τις διαμαρτυρίες των οργανωτών και του ίδιου του Λαμπράκη δεν λαμβάνουν κανένα μέτρο για την απώθηση των παρακρατικών.
Στην είσοδο του κτιρίου ένας από αυτούς επιτίθεται στο Λαμπράκη και τον χτυπά στο κεφάλι. Αυτό το τραύμα είναι ελαφρύ. Σοβαρά τραυματίζεται ο αριστερός βουλευτής, Γιώργος Τσαρουχάς. Οι παρακρατικοί προσπαθούν να μπουν στο κτίριο και η αστυνομία δεν κάνει καμία προσπάθεια να τους εμποδίσει.
Τα μέλη της Επιτροπής με δυσκολία καταφέρνουν να κλείσουν την πόρτα. Όταν αρχίζει την ομιλία του και ακούγεται από τα μικρόφωνα, οι παρακρατικοί αρχίζουν να πετάνε πέτρες στο κτίριο Τα τζάμια σπάνε και πέφτουν στα κεφάλια των ομιλητών και των παρευρισκομένων. «Κάτω η ειρήνη», «Θέλουμε πόλεμο» «Λαμπράκη θα πεθάνεις» είναι σύμφωνα με το Ριζοσπάστη τα συνθήματα που ακούγονται, ενώ Λαμπράκης διακόπτει την ομιλία του: «Προσοχή, προσοχή. Εδώ βουλευτής Λαμπράκης. Ως εκπρόσωπος του έθνους και του λαού, καταγγέλλω ότι υπάρχει σχέδιο δολοφονικής απόπειρας εναντίον μου και καλώ τον υπουργό Βορείου Ελλάδας, τον νομάρχη, τον εισαγγελέα, τον στρατηγό Χωροφυλακής Μήτσου, τον διευθυντή Αστυνομίας Πόλεων, τον διοικητή Ασφαλείας Θεσσαλονίκης να προστατεύσουν τη ζωή των συγκεντρωμένων φίλων της ειρήνης και τη ζωή μου...»
Με την ολοκλήρωση της εκδήλωσης, ο Λαμπράκης εγκατέλειψε την αίθουσα για να γυρίσει στο ξενοδοχείο του. Τον ακολούθησαν μόνο δύο σύντροφοί του, καθώς η αστυνομία απέκλεισε το κοινό της εκδήλωσης στο εσωτερικό της αίθουσας, απαγορεύοντας προσωρινά την έξοδο. Στη διασταύρωση των οδών Ερμού και Ελ. Βενιζέλου και παρά το γεγονός ότι η αστυνομία είχε αποκλείσει όλους τους δρόμους, ένα τρίκυκλο εμφανίστηκε από το πουθενά, πλησίασε το Λαμπράκη με μεγάλη ταχύτητα. Ο ένας από τους δύο επιβαίνοντες του επέφερε ισχυρό χτύπημα στο κεφάλι με λοστό. Κανείς αστυνομικός δεν κινήθηκε για να εμποδίσει το τρίκυκλο πριν το χτύπημα, να συλλάβει τον οδηγό του μετά, ή ακόμα και να βοηθήσει τον αιμόφυρτο Λαμπράκη.
(Απόσπασμα από την ταινία «Ζ» του Κώστα Γαβρά, με μουσική του Μίκη Θοδωράκη, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού (1966), με θέμα τη δολοφονία του Λαμπράκη και τη έρευνα του ανακριτή Χρήστου Σαρτζετάκη)
Ο παριστάμενος, Μανώλης Χατζηαποστόλου, γνωστός και με το παρατσούκλι «Τίγρης» κινήθηκε αστραπιαία πηδώντας στην καρότσα του τρίκυκλου. Για ένα περίπου χιλιόμετρο το τρίκυκλο έτρεχε στους δρόμους της Θεσσαλονίκης χωρίς κανένα αστυνομικό ή άλλο όχημα να το καταδιώκει. Ο Χατζηαποστόλου εξουδετέρωσε μετά από σκληρή πάλη το μοναδικό επιβάτη της καρότσας, Μανόλη Εμμανουηλίδη και κατόπιν υποχρέωσε τον οδηγό Σπύρο Γκοτζαμάνη να σταματήσει.
Ακολούθησε νέα πάλη αυτή τη φορά ανάμεσα στον Χατζηαποστόλου και τον Γκοτζαμάνη, έως ότου εμφανίστηκε ένας απλός αστυνομικός, ο οποίος μη γνωρίζοντας όσα είχαν προηγηθεί, συνέλαβε τον Γκοτζαμάνη κατόπιν υποδείξεων των περαστικών. Ο Λαμπράκης βαριά τραυματισμένος μεταφέρεται στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ. Η κατάσταση, είναι μη αναστρέψιμη. Αυτό επιβεβαιώνουν εκτός από τους Έλληνες γιατρούς και τέσσερις διάσημοι νευροχειρουργοί που καλούνται από το εξωτερικό ειδικά την περίπτωση του Λαμπράκη. Στις 27 Μάη, στις 01:22, ο Γρηγόρης Λαμπράκης χάνει τη μάχη για τη ζωή.
Η δίκη
Η επίσημη αστυνομική εκδοχή αντίθετα, ήταν ότι επρόκειτο για τροχαίο ατύχημα και ήταν αυτή που αρχικά υιοθέτησε και η κυβέρνηση της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη ξεκίνησαν ανακρίσεις από τον Χρήστο Σαρτζετάκη και τον εισαγγελέα Δημήτριο Παπαντωνίου, υπό τη γενική εποπτεία του εισαγγελέα εφετών Παύλου Δελαπόρτα. Η ηγεσία της Xωροφυλακής Θεσσαλονίκης έκανε κάθε δυνατή προσπάθεια για να αποκρύψει κρίσιμα στοιχεία και να εκφοβίσει τους μάρτυρες.
Η ανακριτική ομάδα, παρά τις απροκάλυπτες παρεμβάσεις και πιέσεις που δέχτηκε από τον τότε εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και μετέπειτα πρώτο πρωθυπουργό της δικτατορίας, Κωνσταντίνο Κόλλια κατόρθωσε να στοιχειοθετήσει ότι επρόκειτο για προμελετημένο έγκλημα και να αποκαλύψει τους ηθικούς αυτουργούς του.
Εκτός από τους φυσικούς αυτουργούς, Γκοτζαμάνη και Εμμανουηλίδη κατηγορήθηκαν οι Κωνσταντίνος Μήτσου, επιθεωρητής Βορείου Ελλάδος, Ευθύμιος Καμουτσής, διευθυντής αστυνομίας, Κωνσταντίνος Δόλκας και άλλοι οι οποίοι παραπέμφθηκαν για παράβαση καθήκοντος.
Στους ηθικούς αυτουργούς συμπεριλαμβανόταν ο πρόεδρος της παρακρατικής οργάνωσης στην οποία ανήκε ο Γκοτζαμάνης, Ξενοφών Γιοσμάς και ο υπομοίραρχος Εμμανουήλ Καπελώνης, διοικητής του αστυνομικού τμήματος Τούμπας. Στη δίκη που πραγματοποιήθηκε το 1966 και παρά την εισαγγελική πρόταση, οι ένορκοι έκριναν ένοχους μόνο τους δύο φυσικούς αυτουργούς και τον Ξενοφών Γιοσμά.
Η δίκη ουσιστικά κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρξε δολοφονία. Οι κατηγορούμενοι αξιωματικοί αθωωθηκαν. Ο Γκοτζαμάνης και ο Εμμανουηλίδης, καταδικάστηκαν σε 11 και 8,5 χρόνια, αντίστοιχα, για πρόκληση «βαριών σωματικών κακώσεων» και «συνέργεια» αντίστοιχα. Αποφυλακίστηκαν επί χούντας.
Ο ξένος τύπος
H αγγελία του θανάτου του θα προκαλέσει εκτενή δημοσιεύματα σε ολόκληρο τον διεθνή Τύπο.
Τι έγραφαν τα πρωτοσέλιδα της εποχής:
Δολοφονία ή δυστύχημα; «The Economist»
H ανάκριση για το φόνο Έλληνα αριστερού αποκαλύπτει δράση αντικομουνιστικών ομάδων «The New York Times»
Ο άνθρωπος που πέθανε για τη δημοκρατία «Tribune»
100.000 Έλληνες στην κηδεία. Οι αριστεροί κραυγάζουν όχι άλλο αίμα! «The Daily Telegraph»
H τεράστια λαϊκή εκδήλωση επί ευκαιρία της κηδείας του Λαμπράκη ανησυχεί την Ελληνική Κυβέρνηση «L'Humanité»
Βδελυρά απόπειρα κατά αριστερού βουλευτή «Aurore»
Ζωηρή συγκίνηση στην Αθήνα: Ο βουλευτής της Αριστεράς Λαμπράκης απεβίωσε λόγω των πληγών του «Le Figaro»
Ο φόνος ενός βουλευτή διαιρεί την Ελλάδα «Paris Presse»
Στο μεταξύ ο λόρδος Ράσελ θα δηλώσει στην «Sunday Telegraph»: «Τέτοια είναι η τρομοκρατία στην Ελλάδα ώστε παρέστη ανάγκη να απευθυνθεί τηλεφωνική έκκληση σε μένα για να εξευρεθούν χειρούργοι οι οποίοι να θεραπεύσουν τον τραυματία».
«Κάθε νέος και Λαμπράκης»
Το χτύπημα κατά του Λαμπράκη προκάλεσε μια άνευ προηγουμένου πολιτική κρίση, με τα κόμματα της αντιπολίτευσης και το σύνολο του κεντρώου και αριστερού Τύπου να κάνουν λόγο από την πρώτη στιγμή για οργανωμένο σχέδιο δολοφονίας.
«Η Ένωση Κέντρου καταγγέλλει τον αρχηγό της ΕΡΕ Κωνσταντίνο Καραμανλή ως ηθικό αυτουργό της δολοφονίας του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη. Ο κ. Καραμανλής προβαίνει στην οργάνωση τρομοκρατικών ομάδων δια τα εγκλήματα των οποίων βεβαίως καθίσταται ηθικός αυτουργός. Θα πρέπει δια τούτο όχι μόνο να ντρέπεται αλλά και να λογοδοτήσει ενώπιον του Λαού και της Δικαιοσύνης» θα δηλώσει ο αρχηγός της Ένωσης Κέντρου, Γεώργιος Παπανδρέου.
«Με τη σημερινή του δήλωση, ο Γεώργιος Παπανδρέου θα ντρέπεται εις όλη του τη ζωή» θα του απαντήσει ο αρχηγός της ΕΡΕ, Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Ωστόσο, η κυβέρνηση κλονίζεται και κάτω και από τη διογκούμενη λαϊκή πίεση, θα παραιτηθεί είκοσι μέρες μετά τη δολοφονία με τον Καραμανλή να αναρωτιέται «Επιτέλους, ποιος κυβερνάει αυτό τον τόπο;».
Η απάντηση θα έρθει λίγους μήνες μετά με το πραξικόπημα και την εγκαθίδρυση της στρατιωτικής δικτατορίας του Παπαδόπουλου.
Η κηδεία πραγματοποιήθηκε σε τεταμένο κλίμα. Την παρακολούθησε πλήθος 500.000 ανθρώπων, φωνάζοντας τα συνθήματα «Λαμπράκη ζεις, εσύ μας οδηγείς», «Ζει, Ζει, Ζει» και «Κάθε νέος και Λαμπράκης».
Την ίδια χρονιά της δολοφονίας ιδρύθηκε η «Νεολαία Λαμπράκη», της οποίας πρώτος πρόεδρος εκλέχτηκε ο Μίκης Θεοδωράκης και η οποία αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες εκφράσεις του αριστερού νεολαιίστικου κινήματος στην Ελλάδα.
Ο Λαμπράκης έζησε…
«Στο πρόσωπο του άξιου γιου της Ελλάδας Γρηγόρη Λαμπράκη, ζήτησαν να σκοτώσουν την ειρήνη, την λεβεντιά, την ανθρωπιά. Μα σκοτώνεται ποτέ ο ήλιος; Η Ελλάδα σύσσωμη είναι στο πόδι. Όχι για ταφή, μα για ανάσταση»Διδώ Σωτηρίου
