Η μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης με ιστορική και λεξιλογική ματιά...Από τον σπουδαίο φιλόλογο Νίκο Σαραντάκο και το απαράμιλλο sarantakos.wordpress.com
Τα παιδιά που έχουν βγει για Κάλαντα, όσα έχουν βγει τέλος πάντων, το λένε από το πρωί, Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει -κι ένα ιστολόγιο θυμάται ότι, παρόλο που τούτα εδώ είναι τα δέκατα πέμπτα ιστολογημένα του Χριστούγεννα, δεν έχει ποτέ λεξιλογήσει για τον Χριστό που γεννάται. Ας επανορθώσουμε σήμερα την έλλειψη.
Η λέξη «Χριστός» φέρνει βέβαια στο νου μας τον Ιησού Χριστό, αλλά η λέξη υπήρχε από πολύ παλιότερα στην ελληνική γλώσσα. Η αρχαία, προχριστιανική λέξη «χριστός» ήταν ρηματικό επίθετο του ρήματος «χρίω» και σήμαινε την ουσία που χρησιμεύει ως μύρο ή ως αλοιφή. Στον Ιππόλυτο του Ευριπίδη, ας πούμε, η Φαίδρα ρωτάει «χριστόν ή ποτόν το φάρμακον;», αν δηλαδή το μαντζούνι για τον έρωτα που της προτείνει η τροφός θα είναι αλοιφή ή ποτό. Προκειμένου για πρόσωπα, χριστός ήταν αυτός που είναι αλειμμένος με μύρο ή με αλοιφή.
Στη μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Εβδομήκοντα (η οποία, να το ξαναπούμε, έγινε από τους Πτολεμαίους στην ελληνιστική Αίγυπτο) η λέξη «χριστός» χρησιμοποιείται για να αποδώσει το αραμαϊκό mesiha, για τον ιερέα ή βασιλέα που έχει χρισθεί με το ειδικό έλαιο που πρόβλεπε ο Μωσαϊκός νόμος. Ας πούμε, στο Λευιτικό: «καὶ εἰσοίσει ὁ ἱερεὺς ὁ χριστὸς ἀπὸ τοῦ αἵματος τοῦ μόσχου εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου».
Να σημειώσουμε ότι το χρίσμα, στην πολιτική του χρήση, όταν λέμε ότι ο τάδε πήρε το χρίσμα του τάδε κόμματος για να διεκδικήσει κάποιο αιρετό αξίωμα, από εδώ προέρχεται.
Στην Καινή Διαθήκη, ο ίδιος όρος αποδίδει ρητά τον όρο Μεσσίας και χρησιμοποιείται για τον Ιησού Χριστό, τον χρισμένο από τον Θεό σωτήρα των ανθρώπων, για όσους πιστεύουν. Ας πούμε στον Ιωάννη: Εὑρήκαμεν τὸν Μεσσίαν (ὅ ἐστιν μεθερμηνευόμενον Χριστός). Άλλωστε και στον πρώτο στίχο ακόμα του κατά Ματθαίον διαβάζουμε τη Βίβλο γενέσεως «Ιησού Χριστού». Το δίλεκτο Ιησούς Χριστός λοιπόν καθιερώνεται ενώ στη μετέπειτα πατερική γραμματεία συχνά γίνεται εξειδίκευση: ο Χριστός αναφέρεται στον Θεάνθρωπο ενώ ο Ιησούς δίνει έμφαση στην ανθρώπινη παρουσία του.
Από τον Χριστό, βέβαια, και τα Χριστούγεννα, λέξη που σχηματίστηκε εκ συναρπαγής, όπως λέμε, από τη φράση «Χριστού γέννα» και που εμφανίζεται στη γλώσσα μας πρώτη φορά τον 10ο αιώνα σε κείμενο του Πορφυρογέννητου.
Πολύ νωρίτερα, ήδη από τα μέσα του πρώτου αιώνα της χρονολογίας μας, εμφανίζεται (στις Πράξεις των Αποστόλων) ο όρος «Χριστιανός», που περνάει και στα λατινικά, Christianus, όπως περνάει στα λατινικά και το Christus που διαδίδεται στη συνέχεια σε όλες τις νεότερες γλώσσες. Μια αναπάντεχη εξέλιξη της λέξης έχουμε στα γαλλικά της Σαβοΐας και του (ελβετικού) Βαλέ, όπου ο τύπος «crétin», παράλληλος τύπος του Chrétien = χριστιανός, πήρε τη σημασία «αθώος, αγαθός», περίπου όπως και στα ελληνικά λέμε π.χ. «τι φταίει ο χριστιανός;» και μετά τη σημασία «βλάκας», απ’ όπου προέκυψε ως αντιδάνειο, μέσω ιταλικών, το δικό μας «κρετίνος».
Ο Χριστός και ο χριστιανός έχουν δώσει στη γλώσσα μας πολλά σύνθετα και παράγωγα, τόσο λαϊκά όσο και λόγια: χριστιανοσύνη, χριστιανομάχος, χριστιανόπουλο, χριστιανόπαιδο, χριστιανοδημοκράτης, χριστιανοσοσιαλισμός, προχριστιανικός, μεταχριστιανικός, χριστέμπορος, χριστεπώνυμος, χριστόψαρο, χριστόψωμο, χριστολογία, χριστοκεντρικός, χριστόπιτα, χριστοπαναγίες, αντίχριστος και άλλα.
Έχουμε και πολλές παγιωμένες και παροιμιακές φράσεις με τον Χριστό:
Χριστός! λέμε σε όποιον πνίγεται από τον βήχα
Χριστός κι Απόστολος! ή Χριστός και Παναγία! ως έκφραση (δυσάρεστης συνήθως) έκπληξης ή αποδοκιμασίας. Τον καιρό της επίπλαστης ευμάρειας συνηθιζόταν και η παραλλαγή «Ο Χριστός κι η μάνα του!»
βόηθα Χριστέ και Παναγιά! επιφώνημα έκπληξης-αποδοκιμασίας
μα το Χριστό! (όρκος)
δεν καταλαβαίνω (ξέρω/ακούω) Χριστό: δεν καταλαβαίνω τίποτα απολύτως
είδα τον Χριστό φαντάρο = τρόμαξα πολύ. Η έκφραση έγινε διάσημη όταν τη χρησιμοποίησε ο Παναγιώτης Γιαννάκης στο ευρωμπάσκετ του 1987: Μου έδωσε μια αγκωνιά ο Τκατσένκο που είδα τον Χριστό φαντάρο. Ο Βλαντίμιρ Τκατσένκο, αν και αγαθότατος, είχε επιβλητικό περιτύπωμα.
τον έκανα Χριστό (ή: χρυσό): τον παρακάλεσα πολύ (αλλά, συνήθως, μάταια).
τράβηξα του Χριστού τα πάθη: ταλαιπωρήθηκα, βασανίστηκα πολύ. Και σε παραλλαγές: πχ μαρτύρησε σαν το Χριστό
κατεβάζει χριστοπαναγίες: βρίζει
και άλλες που θα συμπληρώσετε.
Μικρό το άρθρο, αλλά είναι και ημιαργία σήμερα.
Καλά Χριστούγεννα σε όλες και σε όλους, υγεία και αγάπη!
Το διήγημα "Παραμονή Χριστούγεννα" αποτελεί απόσπασμα από το πεζογράφημα του Φώτη Κόντογλου "Τ' Αϊβαλί, η πατρίδα μου", που δημοσιεύτηκε το 1962. Για την Μεγάλη μέρα που μόλις μάς αποχαιρέτησε....
Ιστορίες που αναδεικνύουν το παλιό εθιμικό στοιχείο της Κεφαλονίτικης ζωής, να περιγράψει τόπους και ανθρώπους, να δώσει χαρακτήρες και θεσμούς, να ζωντανέψει γενικότερα την παλιά κοινωνία, με τις αρετές και τα ελαττώματά τους, με τα ονόματα και τα παρατσούκλια τους και προπάντων να δείξει χαρακτηριστικά τη θρυλική ιδιορρυθμία τους. Δείτε σήμερα το 'Μουρτόριο του Κόντε Ρεστέλου" γυρισμένο στα Καλλιγάτα που προσφέρει άφθονο , αυθεντικό γέλιο με γλώσσα... κεφαλονίτικη!
Ιστορίες που αναδεικνύουν το παλιό εθιμικό στοιχείο της Κεφαλονίτικης ζωής, να περιγράψει τόπους και ανθρώπους, να δώσει χαρακτήρες και θεσμούς, να ζωντανέψει γενικότερα την παλιά κοινωνία, με τις αρετές και τα ελαττώματά τους, με τα ονόματα και τα παρατσούκλια τους και προπάντων να δείξει χαρακτηριστικά τη θρυλική ιδιορρυθμία τους.
Το συγκεκριμένο επεισόδιο έχει τίτλο ”Το τάμα του καπετάν Γεράσιμου”. Η υπόθεση του επεισοδίου ακολουθεί τον καπετάν Γεράσιμο και τα προβλήματα της οικογένειάς του, όπως την ασθένεια της γυναίκας του και τις οικονομικές του δυσκολίες, τις οποίες προσπαθεί να λύσει βρίσκοντας κάποιο μίσθωμα για πλοίο του. Μετά από αρκετό καιρό δέχεται να μεταφέρει στην Πάτρα λάδι ενός παραγωγού.
Ο καιρός δεν είναι ευνοϊκός για ταξίδι αλλά ο καπετάν Γεράσιμος αποφασίζει να ταξιδέψει. Τελικά, ο καιρός χειροτερεύει και ο καπετάν Γεράσιμος πάνω στην απελπισία του κάνει τάμα στον Άγιο Νικόλα να του δώσει τη φοράδα του για να σωθεί. Ο καιρός καλυτέρεψε και κατάφερε να ολοκληρώσει το ταξίδι του. Παρόλο το τάμα του, ο καπετάν Γεράσιμος δεν πήγε τη φοράδα στην εκκλησία.
Ένα βράδυ είδε στον ύπνο του έναν δεσπότη που του φανερώθηκε ως Άγιος Νικόλας και του ζήτησε να ολοκληρώσει το τάμα του. Το επόμενο πρωί η γυναίκα του αντιδρά για την απόφασή του και εκείνος πηγαίνει στην εκκλησία. Εκεί, συνομιλεί με τον Ηγούμενο και του εξηγεί το πρόβλημά του. Ο παπάς όμως αρνείται να δεχτεί τη φοράδα και του ζητά χρήματα. Έτσι, ο καπετάν Γεράσιμος αποφασίζει να την πουλήσει.
Σκαρφίζεται ένα τέχνασμα και πηγαίνει στην αγορά δηλώνοντας πως πουλά μαζί τη φοράδα και τον κόκορά του. Ως τιμή της φοράδας ορίζει τα τρία τάλαρα και του κόκορα τα εκατό. Ένας ιερέας πείθεται και αγοράζει τα δύο ζώα. Ο καπετάν Γεράσιμος κερδίζει πολλά χρήματα και αγοράζει μια μεγάλη σκάφη για τη γυναίκα του. Στο δρόμο για το σπίτι του ο καιρός χαλάει και εκείνος για να μη βραχεί κρύβεται κάτω από την σκάφη. Έπειτα, πηγαίνει στον παπά και του δίνει τα τρία τάλαρα για τα οποία πούλησε τη φοράδα. Μετά, συναντά τον ιερέα που αγόρασε τη φοράδα του και καθώς περνούν από το νεκροταφείο ακούν μια χήρα θρηνεί τον άνδρα της.
Ο καπετάν Γεράσιμος βάζει στοίχημα με τον ιερέα πως αν καταφέρει να φιλήσει τη χήρα να του επιστρέψει τη φοράδα του. Ο καπετάν Γεράσιμος μπαίνει στο χώρο του νεκροταφείου και αρχίζει και εκείνος να κλαίει υποκρινόμενος πως πέθανε η γυναίκα του. Ακόμη, λέει στη χήρα ότι όποια φιλήσει πεθαίνει. Εκείνη του ζητά να τη φιλήσει για να πεθάνει και να πάει να συναντήσει τον άντρα της. Έτσι, ο καπετάν Γεράσιμος κερδίζει το στοίχημα και ξαναπαίρνει τη φοράδα του.
Τον 17ο αιώνα, εποχή της νεωτερικής επιστημονικής επανάστασης, επιχειρήθηκε να χαραχτεί μία σαφής διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη μαγεία και την επιστήμη. Ομως, από τότε μέχρι σήμερα, τα όριά τους παραμένουν ασαφή και μεταβάλλονται διαρκώς στην πορεία της ανθρώπινης σκέψης.
💫 Τον 21ο αιώνα μια «New Age» ελευθεριότητα, τυπική της μετανεωτερικής εποχής μας, ωθεί την ανθρώπινη σκέψη να απελευθερωθεί από τον «ασφυκτικό κλοιό» της επιστημονικής αβεβαιότητας, προάγοντας παράλληλα την επιστροφή σε προεπιστημονικά πρότυπα «μαγικής σκέψης».
Γιατί, παρά την επικράτηση της νεωτερικής επιστήμης και την υποβάθμιση της μεσαιωνικής μαγείας, οι μαγικοί τρόποι σκέψης επιβίωσαν και εξακολούθησαν να γοητεύουν τους περισσότερους ανθρώπους; Η απάντηση δεν είναι καθόλου απλή, επειδή η γοητεία της μαγικής σκέψης στηρίζεται στη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπινου νου για απόλυτες αλήθειες και βεβαιότητες. Ισως γι’ αυτό οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν τη μαγική από την επιστημονική πραγματικότητα: επειδή δεν μπορούν να αποδεχτούν την ιδέα της εκ φύσεως αβέβαιης και δυνητικά διαψεύσιμης γνώσης, όπως είναι κάθε επιστημονική γνώση.
Πως εξηγείται η επίμονη παρουσία του μαγικού τρόπου σκέψης
Αν η επιστημονική μέθοδος γνώσης έχει όντως εξαλείψει κάθε κατάλοιπο μεσαιωνικής μαγείας, τότε πώς εξηγείται η επίμονη παρουσία των μαγικών τρόπων σκέψης και η καθημερινή εισβολή του «υπερφυσικού» στη ζωή των περισσότερων ανθρώπων;
Λέγεται συχνά ότι «εκεί που τελειώνει η μαγεία, αρχίζει η επιστήμη», αλλά μάλλον πρόκειται για ένα υπερβολικά αισιόδοξο συμπέρασμα, αν αναλογιστεί κανείς την τεράστια επιρροή που εξακολουθούν να ασκούν σε πολύ μεγάλα τμήματα του ανθρώπινου πληθυσμού οι σύγχρονοι πνευματικοί τσαρλατάνοι και οι εξόφθαλμα αντιεπιστημονικές «εξηγήσεις».
Κάποτε τα γνωσιολογικά όρια μεταξύ της μαγικής και της επιστημονικής μεθόδου σκέψης ήταν θολά και ασαφή. Σταδιακά, όμως, μετά τη μεγάλη επιστημονική επανάσταση τον 17ο αιώνα, η εντυπωσιακή ανάπτυξη μιας πιο ορθολογικής μεθόδου κατανόησης και εμπειρικής επιβεβαίωσης των θεωριών στις φυσικές επιστήμες κατέστησε περιττή την επίκληση υποχθόνιων ή υπερφυσικών δυνάμεων για την κατανόηση και την εκμετάλλευση της φύσης από τον άνθρωπο· γεγονός που, παράλληλα, οδήγησε και στην προοδευτική απαξίωση των πανάρχαιων μαγικών εξηγήσεων και τελετουργιών.
Αυτά τουλάχιστον υποστηρίζει η επίσημη νεωτερική προπαγάνδα του επιστημονικού διαφωτισμού, παραβλέποντας ότι η πλειονότητα των ανθρώπων εξακολουθεί, ακόμη και σήμερα, να πιστεύει σε εξόφθαλμα αντιεπιστημονικές δοξασίες και να υποκύπτει καθημερινά στην ανορθολογική γοητεία μιας σειράς από σκοταδιστικές πρακτικές: από την επιρροή των άστρων στη ζωή μας μέχρι τις πιο αλλόκοτες θεραπευτικές μαγγανείες, που με τρόπο μαγικό μπορούν, υποτίθεται, να βελτιώσουν τη ζωή και τη σκέψη μας. Και η απρόσμενα μεγάλη επιτυχία των πιο σκοταδιστικών αναγνωσμάτων και θεαμάτων, που κυκλοφορούν ανεξέλεγκτα και καταναλώνονται μαζικά, δεν αποτελεί, άραγε, την καλύτερη απάντηση σε όσους ή όσες παραπονιούνται για το ότι στην εποχή μας έχει χαθεί οριστικά... η μαγεία;
Οι μεσαιωνικές ρίζες της νεωτερικής επιστήμης
Η εικόνα του Μεσαίωνα ως μιας σκοτεινής ιστορικής εποχής, όπου κυριαρχούσε η κοινωνική και η πνευματική βαρβαρότητα, δεν είναι παρά ένα μεταγενέστερο νεωτερικό μύθευμα. Πράγματι, όπως αποδεικνύουν πλήθος ιστορικών ερευνών, πρόκειται για ένα εντελώς ανιστόρητο ιδεολόγημα, επινοημένο επί τούτω από τους πρώτους ουμανιστές και διαφωτιστές για να προβάλουν την αξία της νέας, ιδιαίτερα ανατρεπτικής –αλλά όχι ακόμη επαρκώς νομιμοποιημένης– επιστημονικής επανάστασης στις ανθρώπινες κοσμοαντιλήψεις. «Οι επαναστάσεις έχουν ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικό: όχι μόνο στρέφονται προς το μέλλον και δίνουν ζωή σε κάτι πρωτόφαντο, αλλά κατασκευάζουν και ένα φανταστικό παρελθόν», όπως εύστοχα επισημαίνει ο μεγάλος ιστορικός της επιστήμης Paolo Rossi στο σπουδαίο βιβλίο του «Η γένεση της σύγχρονης επιστήμης στην Ευρώπη» (εκδ. «Ελληνικά Γράμματα»).
Πάντως, οι περισσότεροι ιστορικοί της επιστήμης συμφωνούν ότι η πραγματοποίηση της Μεγάλης Επιστημονικής Επανάστασης έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην υπέρβαση από τη νεωτερική σκέψη των μέχρι τότε κυρίαρχων θεολογικών και ερμητικών κοσμοαντιλήψεων. Λιγότερο σύμφωνοι είναι για το πότε, το πώς και από πού ακριβώς ξεκίνησε αυτή η όντως μεγαλειώδης πνευματική μετάλλαξη.
Πράγματι, τις τελευταίες δεκαετίες έχουν πληθύνει οι ιστορικές μελέτες που τοποθετούν τις απαρχές της νεότερης επιστήμης στον ύστερο Μεσαίωνα (μεταξύ 1500 και 1600, ή και νωρίτερα). Στην ταραγμένη αυτή ιστορική περίοδο του Δυτικού πολιτισμού, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διακρίνει κανείς με σαφήνεια τα καινοφανή γνωστικά στοιχεία ή τα αμιγώς επιστημονικά επιτεύγματα των πρωταγωνιστών της Μεγάλης Επιστημονικής Επανάστασης από τις μαγικές-μυθολογικές προκαταλήψεις τους.
Για παράδειγμα, ο Ιωάννης Κέπλερ, εκτός από θεμελιωτής της νεωτερικής Αστρονομίας, ήταν επίσης κι ένας αμετανόητος αστρολόγος, γιος μιας διάσημης μάγισσας, την οποία προσπάθησε να σώσει από την πυρά όταν αυτή καταδικάστηκε από τους θεοσεβούμενους αλλά φανατικούς συμπατριώτες της. Και ο μεγαλοφυής Νεύτωνας, εκτός από πατέρας της σύγχρονης Φυσικής, ήταν αλχημιστής, θεοσοφιστής και κορυφαίος Βρετανός δάσκαλος της απόκρυφης γνώσης και των πιο ερμητικών πρακτικών, ώστε δικαίως χαρακτηρίστηκε από τον συμπατριώτη του λόρδο Keynes ως «ο τελευταίος των μάγων».
Ωστόσο, θα ήταν σοβαρό λάθος να πιστέψει κανείς ότι αυτά τα δύο διάσημα παραδείγματα κορυφαίων επιστημόνων που ασκούσαν ταυτοχρόνως τη μαγεία αποτελούν την εξαίρεση. Αντίθετα, αποτελούσαν τότε τον κανόνα: στη σκέψη των περισσότερων πρωτεργατών της νεωτερικής επιστήμης συνυπήρχαν, λίγο-πολύ αρμονικά, οι πιο ριζοσπαστικές φυσικές αντιλήψεις με τις πιο σκοτεινές, ερμητικές δοξασίες. Και μεταξύ των ιστορικών θεωρείται κοινό μυστικό το γεγονός ότι η νέα πειραματική και εμπειριοκρατική επιστήμη αναδύθηκε –και άρα οφείλει πολλά– από τις κακόφημες, σήμερα, μαγικές γνώσεις και πρακτικές (μαγεία, αλχημεία, αστρολογία, βοτανολογία).
Αν, μάλιστα, λάβουμε υπόψη ότι ο απώτερος και ρητά διακηρυγμένος στόχος των μαγικών τεχνών ήταν να θέσουν τις «δυνάμεις» της φύσης υπό την εξουσία του ανθρώπου, τότε αυτές οι κατά τα άλλα «σκοτεινές» πρακτικές θα πρέπει να θεωρηθούν δικαίως οι προάγγελοι και οι εμπνευστές των σύγχρονων τεχνοεπιστημονικών πρακτικών. Χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, ότι η νεωτερική επιστήμη ήταν υποχρεωμένη να αποδεχτεί και τις υπερφυσικές προϋποθέσεις και τις εξηγήσεις της μαγικής σκέψης. Για παράδειγμα, η βασική θεωρητική προϋπόθεση για την ανάπτυξη των μαγικών πρακτικών του παρελθόντος ήταν ο ανιμισμός ή παμψυχισμός, η πεποίθηση δηλαδή ότι ολόκληρη η Φύση είναι έμψυχη.
Αυτή η απλοϊκή και ανθρωπομορφική κοσμοαντίληψη βλέπει το Σύμπαν σαν ένα απείρων διαστάσεων ενιαίο σύστημα, που, σύμφωνα με τον Πλάτωνα (βλ. «Τίμαιος»), εμψυχώνεται από τον νου του Δημιουργού του. «Ολες οι μορφές των φυσικών αντικειμένων είναι ψυχές», όπως θα υποστηρίξει αιώνες μετά ο Τζορντάνο Μπρούνο (G. Bruno). Ο διάσημος αποκρυφιστής φυσικός, μαθηματικός και αστρονόμος υπήρξε ένας από τους πρώτους μάρτυρες της νέας φυσικής φιλοσοφίας, αφού, το 1600, κάηκε δημόσια από την καθολική Εκκλησία για τις «αιρετικές» απόψεις του. Ακόμη μία απόδειξη για το ότι, εκείνα τα χρόνια, δεν γίνονταν καμία διάκριση ανάμεσα στους φυσικούς επιστήμονες και τους μάγους ή τις μάγισσες, που «θυσιάζονταν» σωρηδόν στην πυρά για το καλό της χριστιανικής κοινωνίας.
Η διαχρονική γοητεία της «μαγικής» σκέψης
Μολονότι αρχικά η νεωτερική επιστήμη μπορούσε κάλλιστα να επηρεάζεται ή, τουλάχιστον, να συνυπάρχει αρμονικά με τις προγενέστερες σκοτεινές εξηγήσεις και πρακτικές των μαγικών τεχνών, πολύ σύντομα έγινε σαφές ότι αυτή η πρόσκαιρη συμβίωση έπρεπε να διαλυθεί. Οσο για τις συμμαχίες των μάγων με τους νέους φυσικούς επιστήμονες ενάντια στον παντοδύναμο, τότε, εκκλησιαστικό σκοταδισμό, έληξαν και αυτές όταν τα επίσημα κράτη και οι εκκλησίες άρχισαν να αποδέχονται ως αναπόφευκτη ανάγκη την ανάπτυξη της νέας επιστημονικής γνώσης.
Εξάλλου, οι μετέπειτα θρίαμβοι της νέας φυσικής-μηχανιστικής προσέγγισης επέβαλαν την οριστική απόρριψη όλων ανεξαιρέτως των σκοτεινών υπερφυσικών δυνάμεων και των ανιμιστικών θεωριών που τις εξηγούσαν. Υπερφυσικές «εξηγήσεις» που, εκείνη την εποχή, αποτελούσαν την προϋπόθεση για την αποδοχή όχι μόνο του αρχαιότατου «μαγικού» αλλά και του νεόκοπου επιστημονικού τρόπου σκέψης. Μόνο τότε, κατά τον 18ο αιώνα, έγινε οριστικό το διαζύγιο της νέας επιστήμης από την παραδοσιακή μαγεία.
Ομως, στο επίμονο και πολύ ενοχλητικό ερώτημα: τότε γιατί, παρά την εμπειρική και θεωρητική διάψευσή της η μαγεία εξακολούθησε να γοητεύει και να παραπλανά τη σκέψη των ανθρώπων, δεν υπάρχει μία απλή και σαφής απάντηση. Και δεν πρόκειται για ένα απλοϊκό ερώτημα, επειδή πιθανότατα σχετίζεται άμεσα με τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπινου νου για απόλυτες αλήθειες και βεβαιότητες, δηλαδή για οριστικές επιστημονικές απαντήσεις. Οι οποίες, ωστόσο, επειδή είναι εξ ορισμού διαψεύσιμες, δεν μπορούν και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται παρά μόνο ως… πρόσκαιρες αλήθειες.
Εκτοτε η ασύλληπτη ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης και ο ιλιγγιώδης πολλαπλασιασμός των τεχνολογικών εφαρμογών της φαίνεται πως δεν κατάφεραν να ικανοποιήσουν τις βαθύτερες διανοητικές αναζητήσεις και τις υπαρξιακές ανάγκες των περισσότερων ανθρώπων, οι οποίοι κάθε άλλο παρά πρόθυμοι είναι να αποδεχτούν ή να συμβιβαστούν με την ιδέα της εκ φύσεως αβέβαιης και δυνητικά διαψεύσιμης επιστημονικής γνώσης!
Συνεπώς, η διαχρονική ανάγκη προσφυγής στη μαγεία, δηλαδή σε υπερ- ή παρα-φυσικές «εξηγήσεις» αποτελεί ένα είδος αυθόρμητης νοητικής ανάγκης μας (ιδιωτικής ή συλλογικής): η μαγική σκέψη με τις υπνωτιστικές τελετουργικές πρακτικές της φαίνονται ικανές να καθησυχάζουν (πρόσκαιρα) τον ανθρώπινο νου, ενώ παράλληλα καλλιεργούν στους «μύστες» τη ματαιόδοξη αυταπάτη της προσωπικής παντοδυναμίας, λόγω της υποτιθέμενης άμεσης νοητικής επαφής τους με κάποιες εντελώς άγνωστες και σκοτεινές συμπαντικές δυνάμεις.
Η αντικατάσταση, λοιπόν, τέτοιων υποκειμενικών ψευδαισθήσεων από τις ασαφείς, διαψεύσιμες και φαινομενικά ατελέσφορες επιστημονικές αναζητήσεις δεν θεωρείται καθόλου εύλογη και ακόμη λιγότερο χρήσιμη από τους περισσότερους ανθρώπους, οι οποίοι σχεδόν αναπότρεπτα καταφεύγουν στην απελπισμένη αναζήτηση κάποιων πιο διαχρονικών και απόλυτων μαγικών «βεβαιοτήτων».
Με δεδομένη αυτή τη διαχρονική νοητική μας προδιάθεση για υπερφυσικές και αποκρυφιστικές εξηγήσεις, είναι πραγματικά αξιοπερίεργο το πώς τελικά η ανθρώπινη επιστημονική γνώση καταφέρνει διαρκώς να εξελίσσεται. Ομως, για το πώς η ανθρώπινη γνώση κατάφερε να εξελιχθεί, υπερβαίνοντας τις μεσαιωνικές προκαταλήψεις και τις μαγικές πρακτικές αιώνων, θα πούμε περισσότερα στο επόμενο άρθρο που θα εστιάσει στην έκλειψη της παραδοσιακής μαγείας.
Οι Απόκριες είναι μία από τις χαρακτηριστικότερες εορτές του έτους ως προς την ιδιοτυπία των εθίμων που συνδέονται με τη γιορτή αυτή: έθιμα διαφορετικά από περιοχή σε περιοχή, έθιμα πρωτότυπα και άλλα ανασυρμένα από το άρμα του παρελθόντος. Τα αποκριάτικα πανηγύρια ανιχνεύονται στις περίφημες γιορτές των Κρονίων, των Διονυσίων, των ρωμαϊκών Λουπερκαλίων και των Σατουρναλίων. Κατά τους νεώτερους χρόνους, τα έθιμα αυτά πέρασαν στις γιορτές των μασκοφόρων της Ρώμης, της Φλωρεντίας, της Βενετίας καθώς και σε άλλες. Σε μια κρίσιμη καμπή του χρόνου – στο πέρασμα από το χειμώνα στην άνοιξη – οι άνθρωποι πανηγύριζαν την ετήσια αναγέννηση του κόσμου και προσπαθούσαν πίσω από τις μάσκες να αμφισβητήσουν τις αξίες και ιεραρχίες.
Οι Απόκριες και οι ρίζες τους
Οι ελληνικές απόκριες έχουν τις ρίζες τους στην αρχαία Ελλάδα και συνδέονται άμεσα µε την λατρεία του Θεού Διονύσου. Η αγγλική λέξη «carnival», που όλοι μας γνωρίζουμε, προέρχεται από το λατινικό «carnem levare» ή «carnis levamen», που σημαίνει τη «διακοπή της βρώσης κρέατος». Στα ελληνικά το λατινογενές Καρναβάλι ταυτίζεται με τη λέξη «απόκρεω ή αποκριά» και έχει ακριβώς την ίδια ερμηνεία. Αυτή η δημοφιλής παράδοση προέρχεται από τις παγανιστικές τελετουργίες των αρχαίων Ελλήνων και τις γιορτές προς τιµή του Διονύσου, θεού του κρασιού και της ευθυμίας. Οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν σε σατύρους ή φορούσαν διάφορες μάσκες και ξεχύνονταν στους δρόμους. Κύριο χαρακτηριστικό αυτών των τελετουργιών ήταν η «προκλητική» συμπεριφορά με τους συμμετέχοντες να επιδίδονται σε τολμηρές πράξεις και να εκφράζονται με βωμολοχίες. Έτσι, στις Διονυσιακές γιορτές οι «σάτυροι» έκρυβαν την αληθινή τους ταυτότητα πίσω από τις μάσκες και εξέφραζαν ελεύθερα τις κρυφές ερωτικές τους σκέψεις.
Οι Διονυσιακές εορτές
«…θιασεύεται ψυχάν, ἐν ὄρεσι βακχεύων ὁσίοις καθαρμοῖσιν» (Βάκχες, 75). Ο Διόνυσος σκοπεύει στην «κάθαρσιν» με την ψυχολογική σημασία και τα μέσα που χρησιμοποιεί για να την πετύχει είναι το κρασί κι ο χορός. Η μανία του χορού κι η ομαδική υστερία οδηγεί κατευθείαν στην «κάθαρσιν», στην απελευθέρωση του ανθρώπου, με τον Διόνυσο να έχει το ρόλο του “Ελευθέριου” και του «Λύσιου» θεού – του Απελευθερωτή θεού, που οδηγεί τον άνθρωπο να παύει για λίγο να είναι ο εαυτός του και να απολυτρώνεται.
Στην αρχαία κοινωνία, με τις γυναίκες αυστηρά περιορισμένες στην οικογενειακή τους ζωή χωρίς πολιτικές και κοινωνικές δραστηριότητες, οι Μαινάδες ή Βάκχες, οι παράφορες γυναίκες με την εξημμένη φαντασία και τα διεγερμένα νεύρα, φαντάζουν σαν όντα μυθικά. Με θύρσους και λαμπάδες ακολουθούν τον αόρατο θεό και οδηγό τους, ψάλλοντας θρησκευτικούς ύμνους, χορεύοντας ξέφρενα και βγάζοντας άγριες κραυγές. Έτσι, με τη δύναμη του ξέφρενου χορού, την ομαδική υποβολή και την υστερία γίνεται ο ποθητός διαχωρισμός της ψυχής από το σώμα και η ένωσή της με το θείο:
Η Διονυσιακή έκσταση πραγματώνει την πλήρη αλλοτρίωση της προσωπικότητας, «το εκτός εαυτού».
Αυτοί οι «οργιαστικοί» χοροί συνοδεύονταν από αντίστοιχη «οργιαστική» μουσική που παιζόταν με “οργιαστικά” όργανα, όπως: τα τύμπανα, τα κύμβαλα, τα χάλκινα κρόταλα και ο φρυγικός αυλός.
Έτσι, μέσα στους εκστατικούς τους χορούς οι Μαινάδες δεν καταλάβαιναν, όπως μας λέει κι ο Ευριπίδης (“Βάκχες” 757), τη φωτιά που άναβε στα μαλλιά τους, χωρίς φυσικά να τις καίει «ἐπὶ δὲ βοστρύχοις πῦρ ἔφερον, οὐδ’ ἔκαιεν». Όπως φαίνεται, πραγμάτωναν κατά βούλησιν, είτε μια ιδανική “υπέρβαση” είτε μια ομαδική υστερία με αναλγικές συνέπειες… Όμως, όπως κι αν είχαν τα πράγματα, «ἔμφρονες δὲ οὖσαι οὐ»… (Πλάτων «Ιων», 534 α).
Αυτή η παράδοση εξαπλώθηκε και σε άλλα μέρη του κόσμου µέσω της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου. Όμως, οι παγανιστικές πρακτικές έμειναν βαθιά ριζωμένες στο αίμα του Έλληνα και δεν καταργήθηκαν τελείως. Αν και οι άνθρωποι σταμάτησαν να λατρεύουν τους δώδεκα θεούς του Ολύμπου, λόγω του χριστιανισμού που αργότερα ασπάστηκαν, οι συνήθειες και τα «χούγια» παρέμειναν. Μέχρι και σήμερα εξακολουθούν να μεταμφιέζονται και να ξεχύνονται μασκαρεμένοι στο δρόμο!
Οι Απόκριες στον Χριστιανισμό
Αυτό που όλοι ονομάζουμε «Απόκριες», στη γλώσσα της Εκκλησίας μας ονομάζεται «Τριώδιο». Το «Τριώδιο» έχει λάβει την ονομασία αυτή από το ομώνυμο εκκλησιαστικό βιβλίο, το Τριώδιο, το οποίο περιλαμβάνει τους ύμνους που ψάλλονται στις εκκλησίες κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Οι ύμνοι αυτοί έχουν τρεις ωδές σε αντίθεση με τους υπόλοιπους ύμνους τις εκκλησίας, οι οποίοι έχουν εννέα ωδές. Ξεκινά την πρώτη Κυριακή, που αναφέρεται στο Ευαγγέλιο του «Τελώνη και Φαρισαίου». Τη δεύτερη Κυριακή γίνεται αναφορά στο Ευαγγέλιο του «Ασώτου Υιού», ενώ την τρίτη είναι της «Απόκρεω». Την τελευταία Κυριακή της αποκριάς, κατά την οποία οι εορτασμοί και οι εκδηλώσεις φτάνουν στο απόγειο τους, είναι η «Τυρινή» (τυροφάγου). Το τέλος της αποκριάς γίνεται την Καθαρά Δευτέρα, την πρώτη μέρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Οι Απόκριες αποτελούν ουσιαστικά την εισαγωγή μας στην περίοδο της νηστείας και προετοιμασίας για τη μεγαλύτερη γιορτή της χριστιανοσύνης, το Πάσχα. Αποτελεί μια περίοδο εκτόνωσης, πριν αρχίσει ουσιαστικά η Σαρακοστή την Καθαρά Δευτέρα. Με τη νηστεία της Σαρακοστής προετοιμαζόμαστε ψυχικά και σωματικά για να παρακολουθήσουμε τα Θεία Πάθη κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Απόκριες και έθιμα στην Ελλάδα
Οι απόκριες είναι άμεσα συνδεδεμένες με την πολιτισμική κληρονομιά της Ελλάδας και τα τελευταία χρόνια αναβιώνουν όλο και περισσότερο έθιμα στα οποία κυριαρχούν φαλλικά σύμβολα καθώς και η σάτιρα, η οποία σχετίζεται με τα τοπικά δρώμενα ή επικεντρώνεται σε επίκαιρα θέματα που σχετίζονται με την Ελλάδα.Σε όλη την Ελλάδα, από την Κρήτη μέχρι τις Σέρρες, από τη Λέρο μέχρι την Ξάνθη κι από την Κέρκυρα μέχρι την Λάρισα, αναβιώνουν μέχρι σήμερα διάφορα έθιμα που διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή. Ας γνωρίσουμε κάποια από αυτά:
«Γαϊτανάκι»
Από τα πιο γνωστά πανελλαδικά έθιμα, που διατηρούνται αυτούσια ως τις μέρες μας, είναι το γαϊτανάκι. Το γαϊτανάκι είναι ένας χορός που δένει απόλυτα με το χρώμα και το κέφι της αποκριάς. Δεκατρία άτομα χρειάζονται γι’ αυτόν το χορό. Ο ένας κρατά ένα μεγάλο στύλο στο κέντρο, από την κορυφή του οποίου κρέμονται 12 μακριές κορδέλες, διαφορετικού χρώματος η καθεμιά. Οι κορδέλες αυτές λέγονται γαϊτάνια και δίνουν το όνομά τους στο έθιμο. Οι υπόλοιποι δώδεκα χορευτές κρατούν από ένα γαϊτάνι και χορεύουν σε ζευγάρια. Καθώς κινούνται γύρω από το στύλο, κάθε χορευτής εναλλάσσεται με το ταίρι του κι έτσι πλέκουν τις κορδέλες πάνω του, δημιουργώντας χρωματιστούς συνδυασμούς. Όταν πια οι κορδέλες τυλιχτούν στο στύλο και οι χορευτές χορεύουν όλο και πιο κοντά σε αυτόν, τότε ο χορός τελειώνει και το στολισμένο γαϊτανάκι μένει να θυμίζει το αποκριάτικο πνεύμα.
Νάουσα: «Γενίτσαροι και Μπούλες»
Στην περιοχή της Νάουσας κάθε χρόνο έχουμε την αναβίωση ενός εθίμου που σχετίζεται άμεσα με την περίοδο της Οθωμανοκρατίας. Οι Γενίτσαροι (Γιανίτσαροι) φορούν φουστανέλες, τσαρούχια, βαριά ασημένια νομίσματα, ενώ στο πρόσωπο φορούν την περίφημη μάσκα από κερωμένο πανί με ζωγραφιστό μουστάκι. Οι Μπούλες είναι επίσης άνδρες, ντυμένοι με γυναικεία παραδοσιακά ρούχα και στο πρόσωπο φορούν βαμμένες μάσκες. Σύμφωνα με το έθιμο, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι αρματολοί και οι κλέφτες έβρισκαν την ευκαιρία στις Απόκριες να κατεβούν στην πόλη μασκαρεμένοι και να γλεντήσουν με συγγενείς και φίλους χωρίς να τους αναγνωρίσουν οι Τούρκοι.
Ξάνθη: «Το κάψιμο του Τζάρου»
Το έθιμο αυτό το έφεραν οι πρόσφυγες από το Σαμακώβ της Ανατολικής Θράκης και αναβιώνει κάθε χρόνο από τους κατοίκους του συνοικισμού στη γέφυρα του ποταμού Κόσυνθου.Ο Τζάρος ή Τζάρους, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ήταν ένα κατασκευασμένο ανθρώπινο ομοίωμα τοποθετημένο πάνω σε ένα σωρό από πουρνάρια. Την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς καιγόταν στο κέντρο κάποιας αλάνας ή πλατείας, ακόμα και σε υψώματα, για να μην έχουν ψύλλους το καλοκαίρι. Η ονομασία «Τζάρος» προήλθε από τον ιδιόρρυθμο ήχο που δημιουργούσε η καύση του θάμνου «τζ,τζ,τζ…». Μετά την ολοκλήρωση του εθίμου, ακολουθεί ένα φαντασμαγορικό θέαμα με πυροτεχνήματα.
Κοζάνη: «Φανοί»
Η κοζανίτικη Αποκριά είναι το πιο γνήσιο, λαϊκό και αυθεντικό έθιμο της πόλης. Ένα ζωντανό έθιμο που στηρίζεται στην αυθόρμητη συμμετοχή των κατοίκων, αναβιώνοντας μια παράδοση, οι ρίζες της οποίας χάνονται στα βάθη του χρόνου. Γλέντι και ξεφάντωμα με φαγητό, κρασί, χορό, τραγούδι και αθυροστομία χωρίς όρια είναι τα χαρακτηριστικά των εκδηλώσεων. «Οι Φανοί» είναι μεγάλες φωτιές που ανάβουν στις διάφορες γειτονιές της Κοζάνης και οι ντόπιοι τραγουδούν αποκριάτικα τραγούδια (στο τοπικό ιδίωμα), που σατιρίζουν καταστάσεις και πρόσωπα. Κατά τη διάρκεια της Αποκριάς, κάθε μέρα μια γειτονιά ανάβει τον δικό της «Φανό», ενώ το βράδυ της Κυριακής (της Μεγάλης Αποκριάς) ανάβουν όλοι οι «Φανοί» σ’ όλες τις γειτονιές.
Στις μέρες μας βλέπουμε όλο και περισσότερο να αναβιώνουν κάποια έθιμα από το εγγύς παρελθόν με μια σύγχρονη πινελιά προκειμένου οι τοπικοί φορείς, οι Δήμοι και κάποιοι πολιτιστικοί σύλλογοι να πλησιάσουν τον κόσμο και να του δώσουν χαρά, ψυχαγωγία και διασκέδαση. Οι επιστήμονες λένε πως με τις απόκριες οι μικροί γίνονται μικρότεροι, ζώντας μια ζωή ανέμελη, και οι μεγάλοι γίνονται μικροί γιατί πίσω από τη μάσκα κρύβουν το «σοβαρό» τους εαυτό ταξιδεύοντας στις παιδικές τους ενθυμήσεις.
Ας είναι για όλους μας, λοιπόν, το ταξίδι της αποκριάς μια μικρή απόδραση από τα άγχη, το τρέξιμο και τα νεύρα της καθημερινότητας! Καλές Απόκριες και Καλή Τεσσαρακοστή να έχουμε..
Τα Μπεμπεούλια, η φλαούνα, ο φύσουνας και τα Κούλουμα στην Κεφαλονιά.
Πρώτη
ημέρα της Μεγάλης (Τεσ)Σαρακοστής, της νηστείας που προηγείται του
Πάσχα, είναι η Καθαρή Δευτέρα που λέγεται έτσι γιατί σηματοδοτεί τη
λήξη της αποκριάς και την αρχή της διαιτητικής κάθαρσης. Το γιορτάσι της
Καθαρής Δευτέρας στις εξοχές είναι τα Κούλουμα.
Κούλουμα στη Λάσση
Παλαιότατη
Κεφαλονίτικη παράδοση είναι στα κούλουμα ούλος ο κόσμος να πηαίνει στην
εξοχή και να γιορτάζει με μπάλους, κάντο, πατσανιές, με σαρακοστιανά
φαγιά που τα συνόδευε με την φλαούνα και βέβαια με το πέταγμα του
φύσουνα!
Τα Μπεμπεούλια
Μασκαρα Μουσοποριαρατα
Οι
μασκερόνοι σε ούλες τσ’ αποκριές παίζανε στα χοροστασιά τους ή τσι
πλατέες τσου, μικρά ή μεγαλύτερα θεατρικά δρώμενα με ιστορικό συνήθως
περιεχόμενο. Επίσης σκάρωναν μικρής διάρκειας σκετς με επίκαιρα θέματα
αυτοσχεδιάζοντας και ανταπαντώντας είτε με διάλογο είτε με αθυρόστομες
ρίμνες.
Αυτά είναι τα ονομαστά
Μπεμπεούλια, αναπόσπαστο στοιχείο που πάντοτε συνόδευαν τσι Μάσκαρες
στην Κεφαλονιά και είναι αντίστοιχα με τα Κορφιάτικα Πετεγολέτσα και τσι
Τζαντιώτικες Ομιλίες.
Ονομαστά Μπεμπεούλια γίνονταν σε πολλά χωριά τση Κεφαλονιάς.
Τα Κούλουμα με την πατροπαράδοτη Φλαούνα
Φλαούνα Καθαρής Δευτέρας Κεφαλονια
H
Καθαρή Δευτέρα είναι νηστίσιμη ημέρα ωστόσο θεωρείται ότι είναι
συνέχεια της ψεσινής τελευταίας ημέρας των Αποκριών. Έτσι παιζόντανε
Μάσκαρες ή Μάσκερες σε περιοχές της Κεφαλονιάς με μεγάλη συμμετοχή
κόσμου όπως στα Βλαχάτα Σάμου, Πουλάτα, Βαλσαμάτα, Δηλινάτα, Φραγκάτα,
Δαμουλιανάτα, Μαυράτα κα.
Μετά τσι
μάσκαρες ούλοι γιορτάζανε τα κούλουμα με φλαούνες, λαχταριστούς
θαλασσινούς μεζέδες, πισάρες, βίνο/κρασί και με το ακομπανιαμέντο τση
κιτάρας, του βιολιού, του ακορντεόν, του σκορτσάμπουνου, μπαλάρανε
διάφορους χορούς όπως βαλς, φοξ αγκλαί, σοτίς, ταγκό, καντρίλιες,
γαϊτανάκι, βλαχοπούλες, διβαράτικο, μέρμηγκα, κουτσό, μπάλο.
Στα
μέσα του 19ου αιώνα το Αργοστόλι αλλά και η ευρύτερη περιοχή,
γιορτάζανε τα κούλουμα στον Κούταβο κοντά στον πόντε και από το τέλος
του αιώνα και μετά, στη Λάση. Στη Παλική οι κάτοικοι των χωριών
κατέβαιναν στο Ληξούρι.
Η ημέρα καλεί το ψωμί να είναι άζυμο πατικωμένο με δαχτυλιές, ξεροψημένο με σουσάμι να είναι δηλαδή η πεντανόστιμη φλαούνα!
Ο Φύσουνας
Ωστόσο
η ημέρα καλεί απαραίτητα και την πνευματική ανύψωση, έστω με υλικό αλλά
γκρατσιόζο τρόπο, που δεν είναι τίποτσι άλλο από το πέταγμα του φύσουνα
όπως λέγεται στην Κεφαλονιά ο χαρταετός ή και υφασμαετός.
Ο
φύσουνας πρέπει να είναι καλοζυγιασμένος και σε ευκείνο αγιουτάρουνε τα
πλαϊνά σκολαρίκια και η μακρυά ορά του. Όμως απαραίτητα χρειάζεται ο
χειριστής να έχει καπατσοσύνη στα χέρια, το τσερβέλο του να παίρνει
στροφές για να ημπορεί να κάνει τσι γκιούστες μανούβρες για να τον
σηκώσει αλλά και να τον κρατήσει τ’ αψήλου. Έτσι που να ημπορεί να κάμει
κομπαντιμέντο βιτοριόζο με τσου άλλους φύσουνες για να τσου κάμει
μπουκούνια αλλά και να ξέρει πότα να τζεδέρει.
Γλωσσάρι
Αγιουτάρω= βοηθώ
Γκιούστο =σωστό
Γκρατσιόζο =χαριτωμένο
Κάντο, το= τραγούδι
Κομπαντιμέντο βιτοριόζο= μάχη ένδοξη
Μπάλος, ο= εδώ ο χορός γενικότερα
Μπουκούνι, το = μικρό κομμάτι
Πατσανιά, η= χωρατό
Ρίμνα ,η = αυτοσχέδιο σατιρικό δίστιχο συνήθως στιχούργημα με ομοιοκαταληξία
Σκορτσάμπουνο, το= πνευστό μουσικό όργανο με αυλό και ασκό
Μπαίνουμε σήμερα στη Μεγάλη Εβδομάδα σκύβοντας πάνω από τον "Άγιο των ελληνικών γραμμάτων"
για να μπούμε μέσα στην υπέροχη ατμόσφαιρα της γραφής του και των Πασχαλιάτικων ιστοριών του...
Ο
Παπαδιαμάντης έγραψε γύρω στα 35 εορταστικά διηγήματα, η ιστορία των
οποίων διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια των μεγάλων χριστιανικών γιορτών
(Χριστούγεννα, Φώτα, Πάσχα). Από αυτά τα διηγήματα είναι κυρίως γνωστά
τα Χριστουγεννιάτικα, Πρωτοχρονιάτικα και των Φώτων Διηγήματα. Άλλωστε,
αυτά είναι και τα περισσότερα. Ωστόσο, από τα 35 εορταστικά διηγήματα
του Παπαδιαμάντη γύρω στα δέκα έχουν ως θέμα τους ιστορίες που
διαδραματίζονται κατά τη διάρκεια της Μ. Εβδομάδας και την Ανάσταση. Να οι τίτλοι των πιο γνωστών πασχαλινών διηγημάτων
του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη:
Η τελευταία βαπτιστική (1888)
Εξοχική Λαμπρή (1890)
Παιδική Πασχαλιά (1891)
Πάσχα Ρωμέικο (1891)
Η Βλαχοπούλα (1892)
Στην Αγι᾽Αναστασά (1892)
Λαμπριάτικος Ψάλτης (1893)
Χωρίς Στεφάνι (1896)
Ο Αλιβάνιστος (1903)
Το Χριστός Ανέστη του Γιάννη (1914).
Τραγούδια του Θεού
Ταξίδι-Βαπόρι-Ρωμέικο
Σχέδιο και φωτογραφία από το εκκλησάκι του Αγίου Ελισαίου, που εκκλησιαζόταν ο Παπαδιαμάντης
και αρκετές φορές έψελνε.
Διαβάζουμε τα "Πασχαλινά διηγήματα" από τον αφιερωματικό ιστοτόπο "Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης":
Κούλουμα σήμερα, Καθαρή Δευτέρα, αρχή της Σαρακοστής και να ένα (γνωστό βέβαια και πολυδιαβασμένο) απόσπασμα
από το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Κοσμά Πολίτη «Στου
Χατζηφράγκου»,ένα αριστούργημα με αναμνήσεις από την παιδική του ηλικία στη χαμένη πια Σμύρνη πριν από την Καταστροφή. Ο Κοσμάς Πολίτης (Πάρις Ταβελούδης. 1888-1974), έχει
δώσει σημαντικό και πρωτοποριακό λογοτεχνικό έργο ήδη από τη δεκαετία
του 30, όπως και πολύ αξιόλογο μεταφραστικό έργο στη συνέχεια. Στο παρακάτω απόσπασμα αφηγείται πώς πετούσαν τους χαρταετούς στη Σμύρνη -ή μάλλον τα τσερκένια, διότι έτσι τα έλεγαν.
Το απόσπασμα δημοσιέυτηκε στο εξαίρετο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου sarantakos.wordpress.com
Τα τσερκένια
Θα σου μιλήσω για τα τσερκένια.
Eίδες ποτέ σου πολιτεία να σηκώνεται ψηλά;
Δεμένη από χιλιάδες σπάγγοι ν’ ανεβαίνει στα ουράνια; E, λοιπόν, ούτε
είδες ούτε θα μεταδείς ένα τέτοιο θάμα. Aρχινούσανε την Kαθαρή Δευτέρα
—ήτανε αντέτι— και συνέχεια την κάθε Kυριακή και σκόλη, ώσαμε των
Bαγιών. Aπό του Xατζηφράγκου τ’ Aλάνι κι από το κάθε δώμα κι από τον
κάθε ταρλά του κάθε μαχαλά της πολιτείας, αμολάρανε τσερκένια. Πήχτρα ο
ουρανός. Tόσο, που δε βρίσκανε θέση τα πουλιά. Για τούτο, τα χελιδόνια
τα φέρνανε οι γερανοί μονάχα τη Mεγαλοβδομάδα, για να γιορτάσουνε την
Πασχαλιά μαζί μας. Oλάκερη τη Mεγάλη Σαρακοστή, κάθε Kυριακή και σκόλη, η
πολιτεία ταξίδευε στον ουρανό. Aνέβαινε στα ουράνια και τη βλόγαγε ο
Θεός. Δε χώραγε το μυαλό σου πώς μπόραγε να μείνει κολλημένη χάμω στη
γης, ύστερ’ από τόσο τράβηγμα στα ύψη. Kαι όπως κοιτάγαμε όλο ψηλά, τα
μάτια μας γεμίζανε ουρανό, ανασαίναμε ουρανό, φαρδαίνανε τα στέρνα μας
και κάναμε παρέα με αγγέλοι. Ίδια αγγέλοι κι αρχαγγέλοι κορωνίζανε. Θα
μου πεις, κι εδώ, την Kαθαρή Δευτέρα, βγαίνουνε κάπου εδώ γύρω κι
αμολάρουνε τσερκένια. Eίδες όμως ποτέ σου τούτη την πολιτεία ν’
αρμενίζει στα ουράνια; Όχι. Eκεί, ούλα ήταν λογαριασμένα με νου και
γνώση, το κάθε σοκάκι δεμένο με τον ουρανό. Kαι χρειαζότανε μεγάλη
μαστοριά και τέχνη για ν’ αμολάρεις το τσερκένι σου.
O Σταυράκης, ο Σταυράκης του Aμανατζή, θα
γινότανε σπουδαίος τσερκενάς. Mα χαραμίστηκε η ζωή του. Aς είναι… Που
λες, θα γινότανε σπουδαίος τσερκενάς. Παιδί ακόμα, ήτανε μάνα στις
μυρωδιές. Nα σου εξηγηθώ. Συμφωνούσες μ’ έναν άλλον που αμόλαρε τσερκένι
—όλα γίνονταν με συμφωνία, τίμια, δίχως χιανετιά — συμφωνούσες μαζί του
να παίρνετε μυρωδιές. Δηλαδή ποιος θα ξούριζε την οριά του αλλουνού. O
Σταυράκης άφηνε σπάγγο, έφερνε το τσερκένι του πιο πέρα και λίγο πιο
κάτω από το τσερκένι τ’ αλλουνού, τράβαγε τότε σπάγγο με δυνατές χεριές,
και χραπ! του ξούριζε την οριά. Ήξερε κι άλλα κόλπα ο Σταυράκης. Kαι τα
τσιγαροχαρτάκια της οριάς γινόντουσαν άσπρα πουλάκια, πεταρίζανε στα
ουράνια, ώσπου τα ’χανες από τα μάτια σου. Tο κολοβό τσερκένι αρχίναγε
να παίρνει τάκλες —να, όπως γράφουνε τώρα κάποιες φορές οι εφημερίδες
για τ’ αεροπλάνα— και σαν ήπεφτε με το κεφάλι, δεν είχε γλιτωμό: χτύπαγε
κάπου, ήσπαζε ο γιαρμάς στη μέση, και το τσερκένι σωριαζότανε ίδιο
κορμί με τσακισμένη ραχοκοκαλιά. Ήτανε μάνα ο Σταυράκης.
Mα εξόν από τις μυρωδιές, ήτανε και τα
παρσίματα. Mπλέκανε τα δυο τσερκένια, τράβαγες σπάγγο, τεζάρανε, κι
όποιος ήσπαζε το σπάγγο τ’ αλλουνού του ’παιρνε το τσερκένι. Kι αυτό με
τίμια συμφωνία. Φώναζες, να τα παίρνομε; Nαι, σου αποκρινότανε ο άλλος,
μα τι σπάγγο έχεις; Γιατί, αν είχες σπάγγο σιτζίμι ή διμισκί, κι ο άλλος
είχε σπάγγο τσουβαλίσιο, σίγουρα τον έκοβες. Έπρεπε να ’ναι ισοπαλία,
που λένε. Bέβαια, γινόντουσαν και χιανετιές καμιά φορά. Σπάνια όμως.
Tα τσερκένια δεν ήτανε σαν τα εδώ, τετράγωνα ή
με πολλές γωνίες. Nα σου εξηγηθώ. Φαντάσου ένα καλαμένιο τόξο —μισό
τσέρκι, δηλαδή— με την κόρδα και με τη σαΐτα του. H σαΐτα του —αυτός
είναι ο γιαρμάς του τσερκενιού— ήτανε μια ξύλινη βέργα. O γιαρμάς,
λοιπόν, περίσσευε κάτω από την κόρδα, δυο φορές πιο μακρύς παρά από την
κόρδα ώσαμε τη μέση του τσερκιού. Aυτό, για την ισορροπία. Ήτανε δεμένος
στην κορφή του τσερκιού, το ίδιο και καταμεσής στην κόρδα. Kάτω, η μύτη
του είχε μια χαρακιά. Ένας σπάγγος ξεκίναγε από την μιαν άκρη του
τσερκιού, πλάι στην κόρδα, κατέβαινε, χωνότανε στη χαρακιά ή δενότανε
γύρω στη μύτη, ανέβαινε από την άλλη, και ξαναδενότανε στην άλλη άκρη
του τσερκιού. Tο τσερκένι, λοιπόν, ήτανε ένα τόξο, που τέλειωνε κάτω
μυτερό, σε σφήνα. Aυτός ήτανε ο σκελετός. Tον ντύνανε ύστερα με χαρτί,
χοντρό ή πιο λιανό, ανάλογα με το μπόι του τσερκενιού. Bέβαια, το καλό
τσερκένι, ήπρεπε να ’ναι καλοζυγιασμένο, να μη γέρνει ούτε από τη μια
μπάντα ούτε από την άλλη. Mα, να σου πω την αμαρτία μου, εμένα μ’ άρεσε
να γέρνει λιγάκι από τη μια. Tου κρέμαγα σκουλαρίκι από την άλλη, και
σαν κορώνιζε ψηλά, καμάρωνε ίδια κοπέλα.
Tο πιο φτηνό τσερκένι ήτανε ο Tούρκος: ένα
μονοκόμματο κόκκινο χαρτί, με κολλημένα πάνω το μεσοφέγγαρο και τ’
άστρο. Ύστερα ερχότανε ο Φραντσέζος, μπλου, άσπρο, κόκκινο, κολλημένα
πλάι πλάι με τσιρίσι. Aκόμα πιο ακριβός ήτανε ο Έλληνας. Bλέπεις για την
ελληνικιά παντιέρα, χρειάζονται πολλές λουρίδες, άσπρες και γαλάζιες,
χώρια ο σταυρός στη μια γωνιά, και ήθελε δουλειά το κόλλημα. Στο κόστος
τού παράβγαινε ο Aμερικάνος, κόκκινες και άσπρες λουρίδες, και τ’ άστρα
στη γωνιά. Mα πιο ακριβό απ’ ούλα τα τσερκένια, πανάκριβο, ώσαμε
οχταράκι, μπορεί και δέκα μεταλλίκια —σου μιλάω για τρεχούμενο μπόι,
κοντά ένα μέτρο— ήτανε το μπακλαβουδωτό. Oύλο μικρά μικρά τρίγωνα και
μπακλαβουδάκια, χρώματα χρώματα. Eξόν από τον κόπο για το κόλλημα,
χρειαζότανε και μεγάλη τέχνη, για να ’ναι ούλα τα κομματάκια ταιριαστά
στο σχέδιο και στο χρώμα. Πήγαινε και πολύ τσιρίσι… Aκριβούτσικο ήτανε
κι ο ουρανός με τ’ άστρα, σκούρο μαβί, με κολλημένα πάνω του, από
χρυσόχαρτο, ούλα τ’ άστρα και οι κομήτες τ’ ουρανού. Kαι πού να δεις
κάτι θεόρατα τσερκένια, πάνω από μπόι ανθρώπου. Aυτά, τ’ αμολάρανε οι
μεγάλοι, όχι με σπάγγο, με σκοινάκι. Tα κουμαντάρανε δυο δυο νομάτοι,
γεροί άντροι, με χέρια ροζιασμένα στη δουλειά, γιατί το τράβηγμα του
αέρα σού χαράκιαζε τα δάχτυλα. Tα μάτωνε. Aμόλαρα κι εγώ ένα τέτοιο
τσερκένι μια βολά.
Aυτά είχα να σου πω. Ήτανε θάμα να βλέπεις
ολάκερη την πολιτεία ν’ ανεβαίνει στα ουράνια. Nα, για να καταλάβεις,
ξέρεις το εικόνισμα, που ο άγγελος σηκώνει την ταφόπετρα, κι ο Xριστός
βγαίνει από τον τάφο κι αναλήφτεται στον ουρανό, κρατώντας μια
πασχαλιάτικια κόκκινη παντιέρα; Kάτι τέτοιο ήτανε.
Aυτά είχα να σου πω. Έλα, πήγαινε τώρα. Στο καλό.
Λεξιλόγιο
αντέτι: το έθιμο
ταρλάς: άχτιστο οικόπεδο, αλάνα. Το γήπεδο της Μυτιλήνης λέγεται από τους ντόπιους «ο Ταρλάς».
Φτάσαμε, λοιπόν, μετά από αρκετές, είναι αλήθεια, δυσκολίες στον Ιούλιο! Ο Ιούλιος είναι ο πρώτος μήνας από το δεύτερο εξάμηνο του χρόνου, ο έβδομος στη σειρά.
Ο Ιούλιος επίσης είναι ένας από τους δυο μήνες που πήραν τ’ όνομά
τους από ιστορικό πρόσωπο -φυσικά από τον Ιούλιο Καίσαρα. Προηγουμένως
ονομαζόταν Quintilis, πέμπτος μήνας δηλαδή στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο.
Η ονομασία δεν άλλαξε όταν προστέθηκαν ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος
στην αρχή, κι έτσι ο Quintilis ήταν πια έβδομος μήνας. Όταν όμως
δολοφονήθηκε ο Ιούλιος Καίσαρας, έγινε προς τιμή του η μετονομασία.
Ίσως όχι άδικα, αφού ο Ιούλιος Καίσαρας είχε εισηγηθεί τη μεταρρύθμιση
του ρωμαϊκού ημερολογίου, με κατάργηση του εμβόλιμου μήνα -άλλωστε
γι΄αυτό ονομάζεται Ιουλιανό ημερολόγιο, και είναι το ημερολόγιο που
είχαμε στην Ελλάδα ως το 1923 (το λεγόμενο “παλιό ημερολόγιο”).
Ο Ιούλης έχει τις λαϊκές ονομασίες Αλωνάρης (επειδή τότε γίνεται το
αλώνισμα, τουλάχιστο στη νότια Ελλάδα), που είναι και η πιο διαδεδομένη,
καθώς και τις Αηλιάς και Αηλιάτης (από τη γιορτή τ’ Άη Λιος στις 20 του
μήνα), ενώ σε κάποια κυκλαδονήσια λέγεται Γυαλινός, ίσως επειδή τότε
αρχίζουν να γυαλίζουν οι ρώγες των σταφυλιών. Λέγεται επίσης
Δευτερογιούνης (όπου Πρωτογιούνης είναι φυσικά ο Ιούνιος: ο λαός
αντιπαθούσε τα σχεδόν ομόηχα Ιούνης και Ιούλης και ονόμασε πρωτογιούνη
τον ένα και δευτερογιούνη τον άλλο, αφού κιόλας είναι πρώτος και
δεύτερος μήνας του καλοκαιριού. Αλλού πάλι ονομάζεται Πρωτογιούλης ο
Ιούνιος και Δευτερογιούλης ο Ιούλιος).
Ο Ιούλης έχει βέβαια και τα Ιουλιανά, την εκτροπή του 1965 με τον εξαναγκασμό του
εκλεγμένου πρωθυπουργού Γ. Παπανδρέου σε παραίτηση, την αποστασία
βουλευτών της Ένωσης Κέντρου και τις καθημερινές διαδηλώσεις λαού επί 70
μέρες στο κέντρο της Αθήνας.
Ιουλιανά ονομάζονται τα γεγονότα που έγιναν στην Αθήνα στις 31 Ιουλίου 1920, όταν
ανακοινώθηκε η απόπειρα δολοφονίας του Ελευθ. Βενιζέλου στο Παρίσι. Το
πλήθος κατέστρεψε τα γραφεία όλων των αντιπολιτευόμενων εφημερίδων, το
Μέγαρο Σκουλούδη και τα σπίτια άλλων επιφανών αντιβενιζελικών, ενώ
δολοφονήθηκε ο Ίων Δραγούμης από κρητικούς χωροφύλακες με αρχηγό τον
διαβόητο Γύπαρη στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, περίπου απέναντι στο
Χίλτον (τότε λεγόταν οδός Κηφισιάς). Ο λογαριασμός εκείνων των Ιουλιανών
πληρώθηκε την 1η Νοεμβρίου του ίδιου χρόνου, όπως διαβάζουμε στο εξαιρετικό sarantakos.wordpress.com.
Ο Ιούλης είναι βέβαια και ο πρώτος μήνας των καλοκαιρινών διακοπών ή
τέλος πάντων ήταν ο πρώτος μήνας των καλοκαιρινών διακοπών την εποχή
πριν από την κρίση και πριν από την πανδημία, τότε που ο κόσμος μπορούσε
να πηγαίνει διακοπές.
Να, από το ίδιο ιστολόγιο, το μηνολόγιο του Ιουλίου:
Τε 1
Ανακοίνωσις της θεωρίας της εξελίξεως των ειδών υπό Καρόλου Δαρβίνου -και θανή Νικολάου Γουίντωνος, σωτήρα των εβραιόπουλων
Πε 2
† Άρεως Αλεξάνδρου
Πα 3
Γενέσιον Φραγκίσκου Κάφκα -και Ιακώβου Μόρρισων τελευτή κατά τον δαίμονα εαυτού
Σα 4
Διακήρυξις της Ανεξαρτησίας υπό Θωμά Τζέφερσον. Και του τιμημένου η ανύψωσις.
Κυ 5
Δημοσίευσις των Μαθηματικών Αρχών της Φυσικής Φιλοσοφίας υπό Ισαάκ Νεύτωνος. Και του ογδόου ελληνικού δημοψηφίσματος.
Δε 6
Πρώτον αντιλυσσικόν εμβόλιον υπό Λουδοβίκου Παστέρ
Τρ 7
Γενέσιον Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι και Νικολάου Ξυλούρη του Κρητός
Τε 8
Γενέσιον Αρθούρου Έβανς του αρχαιολόγου
Πε 9
Θανάτωση επισκόπων και προκρίτων εν Λευκωσία Κύπρου
Πα 10
Γενέσιον Ιωάννου Χατζηανδρέου (κατά κόσμον Στρατή Τσίρκα) και Νικολάου Τέσλα
Σα 11
Έναρξις της εξοντώσεως των Ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης υπό των χιτλερικών δημίων
Κυ 12
† Κωνσταντίνου Ουράνη
Δε 13
† Φωτίου Κόντογλου (και γενέσιον Νεοκιδίου της Αραβίας)
Τρ 14
Της πτώσεως της Βαστίλης
Τε 15
Της Ιουλιανής εκτροπής και του κυπριακού πραξικοπήματος
Πε 16
Της Εγίρας
Πα 17
Πρωταγόρου του Αβδηρίτου
Σα 18
Γενέσιον Νέλσονος Μαντέλα
Κυ 19
† Στρατή Μυριβήλη τελευτή
Δε 20
Νιλ Άρμστρογκ και των πρώτων επί της Σελήνης βαδισάντων
Τρ 21
+ Κωνσταντίνου Καρυωτάκη τελευτή και Σωτηρη Πέτρουλα δολοφονία
Τε 22
Γενέσιον Ερνέστου Χεμινγουαίη
Πε 23
Της πρώτης κατά την Αρχαιότητα Ολυμπιάδος
Πα 24
Γενέσιον Σίμωνος Μπολιβάρ του ελευθερωτού
Σα 25
Γενέσιον Γεωργίου Βερνάρδου Σω
Κυ 26
Της νίκης των Ελλήνων επαναστατών εις Δερβενάκια
Δε 27
Τελεσίλλης της Αργείας
Τρ 28
Γενέσιον Εμμανουήλ Ροΐδου
Τε 29
† Βικεντίου Βαν Γκογκ και γενέσιον Μιχαήλ Θεοδωράκη του επιμήκους μουσουργού
Πε 30
† Κοίμησις Διονυσίου Ντιντερό
Πα 31
† Θανή Νικολάου Σκουφά
Για να υποδεχτούμε τον καινούργιο μήνα,
να ένα τραγούδι-παραμύθι του Λουδοβίκου των Ανωγείων, από αυτά που μας μαγεύουν στις συναυλίες του...
Η άνοιξη της αναγέννησης της φύσης, του ξυπνήματος των αισθήσεων αποτυπώνονται μοναδικά στο καταπληκτικό βίντεο του Blandimir Bondarenko, ο οποίος ξεδιπλώνει σαγηνευτικά το ξύπνημα της άνοιξης στην παρθένα φύση,στη Ιερή Αθωνική Πολιτεία, μέσα από μια καταιγιστική εναλλαγή τοπίων και μια απαράμιλλη πανδαισία χρωμάτων.
Ο ερχομός της άνοιξης στο Περιβόλι της Παναγίας...
Κορυφώνεται σήμερα το θείο δράμα. Σε κάθε
γωνιά της γης, η Ορθοδοξία με κατάνυξη, ευλάβεια και συντριβή, βιώνει τα
πάθη του Θεανθρώπου.
Όλα όσα ακολουθούν αφορούν τα έθιμα και τις συνήθειες
περασμένων ετών. Φέτος, μια πολύ διαφορετική Μεγάλη Εβδομάδα, αφού οι περιορισμοί εμποδίζουν αρκετές συνήθειες να εκδηλωθούν... Τα έθιμα και οι συνήθειες περασμένων ετών
Οι πιστοί συρρέουν στις εκκλησίες και παρακολουθούν την τελετή της
αποκαθήλωσης. Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η πιο θλιβερή μέρα τού χρόνου.
Ολημερίς χτυπά η καμπάνα πένθιμη.
Η ημέρα της Μεγάλης Παρασκευής είναι μια από τις πλέον
χαρακτηριστικές του Εκκλησιαστικού έτους, με τις ακολουθίες της το
λειτουργικό και υμνογραφικό πλούτο της. Το βράδυ, από άκρη σε άκρη της
γης, οι Ελληνες, οι Ορθόδοξοι, ψάλλουν το "Ω γλυκύ μου έαρ", καθώς το
πένθος κορυφώνεται. Κρατώντας αναμμένα κεριά, ακολουθούν τις περιφορές
των Επιταφίων, που είναι στολισμένοι με πολύχρωμα λουλούδια.
Η συγκίνηση κορυφώνεται , όταν μετά την περιφορά το σύνολο τού
εκκλησιάσματος εισέρχεται πάλι στο ναό διαβαίνοντας κάτω από τον
Επιτάφιο, που στην επαρχία τον συγκρατούν ψηλά τα μόλις απολυθέντα από
το στρατό παλληκάρια. Με τον τρόπον αυτό παίρνουν οι πιστοί την ευλογία
που θα τους συντροφέψει μέχρι τού χρόνου. Καταβαίνουν έτσι και οι
άνθρωποι, για μια στιγμή, στον τάφο τού Χριστού. Θάβονται μαζι του για
να συναναστηθούν το επόμενο βράδυ.
Η Μεγάλη Παρασκευή είναι μέρα απόλυτου πένθους . Σε πολλά χωριά οι
χωρικοί δεν στρώνουν τραπέζι όλη μέρα παρά βάζουν στο τραπέζι ένα πιάτο
με ξύδι όπου όλοι βουτούν το ψωμί και το γεύονται για να συμμεριστούν το
Πάθος του Χριστού. Επειδή η Μεγάλη Παρασκευή θεωρείται η μέρα των
νεκρών οι άνθρωποι ευπρεπίζουν τους τάφους γιατί πιστεύουν ότι με την
Ανάσταση θα έρθουν από τον κάτω κόσμο οι νεκροί και πρέπει να βρουν τους
τάφους τους περιποιημένους. Σύμφωνα με την παράδοση τη Μεγάλη Παρασκευή
το ράψιμο και το κάρφωμα είναι δουλειές απαγορευμένες. Τα ρούχα που
ράβονταν εκείνη την ημέρα θεωρούνταν κακότυχα καθώς πίστευαν ότι θα
είχαν την τύχη των ρούχων του Χριστού. Η Μεγάλη Παρασκευή, είναι ημέρα απόλυτης αργίας και νηστείας.
Την Μεγάλη Παρασκευή έχουμε την κορύφωση του θειου δράματος, τελείται
η «Ακολουθία των Παθών» και θυμόμαστε και βιώνουμε τα Σωτήρια και
φρικτά Πάθη του Κυρίου και Θεού μας. Δηλαδή τα πτυσίματα, τα
μαστιγώματα, τις κοροϊδίες, τους εξευτελισμούς, τα κτυπήματα, το
αγκάθινο στεφάνι και κυρίως την Σταύρωση και τον θάνατο του Χριστού μας.
Ο Χριστός, αφού εμπαίχθηκε και βασανίσθηκε από τον ιουδαϊκό όχλο και
τους Πραιτοριανούς του Πιλάτου, πορεύεται την «Οδό του Μαρτυρίου». Στον
Γολγοθά σταυρώνεται σαν κακούργος, μαζί με τους δύο ληστές. «Γολγοθά»
σημαίνει «κρανίου τόπος», κατά την παράδοση του κρανίου του Πρωτοπλάστου
Αδάμ, που απεικονίζεται στη βάση του Σταυρού. Και στον Σταυρό ακόμη
δέχεται τον ονειδισμό των στρατιωτών. Όταν θα πει «Διψώ», θα γευτεί χολή
και ξίδι. Παρακαλεί τον Ουράνιο Πατέρα Του να συγχωρήσει τους σταυρωτές
Του. Συγχωρεί τον Ευγνώμονα και μετανιωμένο Ληστή, ανοίγοντάς του τις
πύλες του Παραδείσου.
Την ενάτη ώρα της ημέρας λέει το «Τετέλεσται». Η θεία ψυχή Του
κατεβαίνει στον Άδη. Το «πρωτευαγγέλιο», η πρώτη χαρμόσυνη υπόσχεση του
Θεού στους πεσμένους Προπάτορες, αρχίζει να εκπληρώνεται. Είχε πει στον
όφη ο Θεός: «Έχθραν θήσω αναμέσον σου και αναμέσον του σπέρματός σου και
αναμέσον του σπέρματος αυτής (της γυναίκας). Αυτός σου τηρήσει την
κεφαλήν, συ δε τηρήσεις αυτού πτέρναν». Τώρα ο διάβολος «πληγώνει την
πτέρνα» του Υιού του Ανθρώπου, που θα βρεθεί στα βασίλεια του Άδη για
τρεις μέρες. Κατόπιν όμως θα δεχτεί το θανάσιμο χτύπημα στην κεφαλή Του
από τον Θεάνθρωπο που θα αναστηθεί. Η Εκκλησία βιώνει διαρκώς αυτήν την
σταυροαναστάσιμη ατμόσφαιρα, το κλίμα της χαρμολύπης. Απ’ τη ζωηφόρο
πλευρά Του ρέει αίμα και ύδωρ. Ο Ιωσήφ ο από Αριμαθαίας, ευσχήμων βουλευτής και ο κρυφός μαθητής,
Νικόδημος παίρνουν άδεια απ’ τον Πιλάτο και κατεβάζουν το θείο Σώμα απ’
τον Σταυρό. Το αποθέτουν, με αρώματα και μύρα, τυλιγμένο με λευκό
σεντόνι, στο κενό μνημείο του Ιωσήφ, «ο ην λελατομημένον εκ πέτρας».
Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η κατ’ εξοχήν πένθιμη μέρα του έτους
Οι καμπάνες των εκκλησιών ηχούν όλη τη μέρα πένθιμα (διπλοκαμπανιά).
Οι σημαίες κυματίζουν μεσίστιες. Παλιότερα, στα σπίτια της αγοράς
κρεμούσαν μαύρα υφάσματα στα μπαλκόνια.
Το πρωί γίνεται στους ναούς γίνεται η ακολουθία των Μεγάλων Ωρών και
αμέσως μετά ο Εσπερινός της Αποκαθήλωσης. Στο τέλος του Ευαγγελίου, ο
ιερέας βγάζει τα καρφιά απ’ τον Εσταυρωμένο, κατεβάζει το Σώμα, το
αποθέτει σε λευκό σεντόνι, το ραντίζει με «μύρα» (άρωμα), ευλογεί τον
λαό και το τοποθετεί στην Αγ. Τράπεζα. Σε λίγη ώρα, λιτανεύει τον «αέρα»
(ύφασμα) του Επιταφίου σε όλον το ναό και τοποθετεί πάνω στο ξύλινο
κουβούκλιο. Ύστερα περνάνε όλοι οι Χριστιανοί να προσκυνήσουν τον
επιτάφιο. Αρκετοί περνούν κάτω από το κουβούκλιο γονατιστοί, τρεις φορές
σταυρωτά «για ευλογία». Στους περισσότερους ναούς το πρωί στολίζουν οι
κοπέλες τον Επιτάφιο. Επίσης, η Μεγάλη Παρασκευή για τις νοικοκυρές
είναι «αργία». Το μεσημεριανό φαγητό είναι χωρίς λάδι, πρόχειρο,
συμμετέχοντας ενεργά στην Άκρα Ταπείνωση του Χριστού.
Σχεδόν ολόκληρη η μέρα, αφιερώνεται στην Αποκαθήλωση του Εσταυρωμένου
και στην Ακολουθία του Επιταφίου. Ο λαός ζει με κατάνυξη το θείο δράμα.
Η έντονη του επιθυμία να συμμετάσχει στο πάθος του Κυρίου, διαφαίνεται
και από κάποιες απλές, ωστόσο χαρακτηριστικές του πράξεις, τη Μεγάλη
Εβδομάδα.
Στα χωριά της Πυλίας, την Μεγάλη Παρασκευή, πίνουν ξίδι και καπνιά
για να δείξουν την αγάπη τους στο Χριστό, που τον πότισαν ξύδι. Στην
Κρήτη, τη Μεγάλη Παρασκευή, τρώνε νερόβραστα φαγητά με ξύδι, σαλιγκάρια
βραστά, των οποίων το ζουμί μοιάζει με ξύδι.
Στην Κορώνη, ούτε φωτιά ανάβουν, ούτε μαγειρεύουν, ούτε μπουκιά
βάζουν στο στόμα τους. Κάποιοι βάζουν σε ένα ποτήρι ξύδι, ρίχνουν μέσα
και λίγη αράχνη και πίνουν τρεις γουλιές γιατί έτσι πότισαν και το
Χριστό.
Όταν κατά το μεσημέρι, γίνει η Αποκαθήλωση και εκτεθεί σε προσκύνημα η
χρυσοΰφαντη παράσταση του νεκρού Ιησού, πάνω σε φορητό κουβούκλιο, τότε
αρχίζει ο στολισμός του Επιταφίου. Το στολισμό κάνουν τα κορίτσια της
ενορίας, με άνθη της άνοιξης: βιολέτες, μενεξέδες, τριαντάφυλλα,
λεμονανθοί. Όλα τα λουλούδια πλέκονται σε στεφάνια και γιρλάντες και ο
Επιτάφιος γίνεται όλος μια κορόνα από άνθη.
Σε πολλούς τόπους, τα κορίτσια ενώ στολίζουν τον Επιτάφιο, ψάλλουν το
μοιρολόγι της Παναγίας, μεγάλο θρησκευτικό τραγούδι που ιστορεί τη
σταύρωση του Ιησού και εκφράζει τον πόνο της Αγίας του Μητέρας.
Και αμέσως αρχίζει η συρροή του κόσμου και το προσκύνημα του
Επιταφίου. Παρθένες με κάνιστρα γεμάτα λεμονόφυλλα, ή τριαντάφυλλα
στέκονται κοντά του και ραίνουν με μύρα το νεκρό Ιησού. Οι προσκυνητές,
προπάντων γυναίκες και παιδιά αφού φιληθούν, περνούν κάτω από τον
Επιτάφιο, "για να τους πιάσει η χάρη "όπως λένε.
Όταν νυχτώσει αρχίζει η ακολουθία και η περιφορά του Επιταφίου. Η
πομπή σχηματίζεται από τα Εξαπτέρυγα και το Σταυρό μπροστά , τον
Επιτάφιο και τους ιερείς πιο πίσω. Στις πόλεις προηγούνται οι μουσικοί,
παίζοντας πένθιμα εμβατήρια. Ο κόσμος που ακολουθεί κρατάει στα χέρια
αναμμένες λαμπάδες. Κατά διαστήματα η πομπή σταματά σε πλατείες και
σταυροδρόμια και εκεί οι ιερείς ψάλλουν δεήσεις.
Σε πολλές περιοχές, την ώρα της περιφοράς του Επιταφίου, ανάβουν
φωτιές, στις οποίες καίγονται θυμιάματα, ενώ σε άλλες καίγεται ο Ιούδας.
Στο Μελιγαλά, τη Μεγάλη Παρασκευή το βράδυ, ανάβουν "φουνταρίες".
Κάθε νοικοκυρά, όταν σημαίνει η καμπάνα για τον Επιτάφιο, ρίχνει μπροστά
στην πόρτα του σπιτιού της δυο - τρία μάτσα κληματόβεργες και τους
βάζει φωτιά. Μέχρι να βγει ο Επιτάφιος, οι κληματόβεργες έχουν πλέον
γίνει θράκα. Την ώρα που o παπάς περνά έξω από το δρόμο του σπιτιού της,
η νοικοκυρά ρίχνει πάνω στη θράκα μια χούφτα μοσχολίβανο και ο παπάς
κάνει εκεί παραστάσιμο.
Στις Μέτρες της Θράκης, η πομπή του Επιταφίου, σταματά έξω από ένα
παρεκκλήσι, όπου εκεί βρίσκεται έτοιμη η φωτιά για να καεί ο Ιούδας. Τη
στιγμή που ο Ιερέας διαβάζει το σχετικό Ευαγγέλιο, ανάβουν τη φωτιά και
καίνε τον Ιούδα. Παίρνουν μια χούφτα από εκείνη τη στάχτη και τη ρίχνουν
στα μνήματα.
Στην Κίο, τη Μεγάλη Παρασκευή που γυρίζουν τον Επιτάφιο, σταματούν
στις διασταυρώσεις και μνημονεύουν.Επίσης οι πόρτες των σπιτιών τους
μένουν ανοιχτές, για να μπει μέσα η Θεία Χάρη. Οι άνθρωποι πηγαίνουν
νωρίτερα και τοποθετούν χώμα στα σημεία που θα σταματήσει ο επιτάφιος.
Μόλις τελειώσει η λειτουργία, πηγαίνουν και παίρνουν από εκείνο το χώμα
και το σκορπούν στο σπίτι για να χαθούν οι κοριοί.
Στο Κατσιδόνι Κρήτης, την ώρα που λέει ο παπάς στην Εκκλησία, εν
καλάμω κάνουν σταυρούς από καλάμι για να διώξουν τους ποντικούς από τα
κουκιά.
Σε ορισμένες περιοχές, όπως για παράδειγμα στη Λέσβο, δεν ανάβουν
φωτιές μόνο τη Μεγάλη Παρασκευή, αλλά και τις υπόλοιπες μέρες από τη
Μεγάλη Τετάρτη μέχρι το Μεγάλο Σάββατο.
Ξεχωριστή σημασία έχει και η συνήθεια των Σερραίων γυναικών, να
τοποθετούν στη διάρκεια της περιφοράς του Επιταφίου, πάνω σε τραπέζι
μπροστά από το κατώφλι της Εξώπορτας, την εικόνα του Εσταυρωμένου
ανάμεσα σε άνθη, αναμμένα κεριά και θυμιάματα. Δίπλα τοποθετούν ένα
πιάτο με χλόη φακής, ή κριθαριού, την οποία έχουν φυτέψει για αυτό το
σκοπό, κάποια ημέρα της Μεγάλης Σαρακοστής. Το έθιμο συναντάται και σε
άλλες περιοχές και θυμίζει τους Κήπους του Αδώνιδος.
Στη γιορτή του Αδωνη, οι γυναίκες ντυμένες πένθιμα, τοποθετούσαν
επάνω σε νεκροκρέβατο κέρινα ομοιώματα του Αδωνη, γύρω από τα οποία
έβαζαν άνθη και τους λεγόμενους "κήπους" δηλαδή γλάστρες όπου είχαν
φυτέψει μάραθα ή άλλα φυτά, που γρήγορα μαραίνονται, αλλά και γρήγορα
ξανά ανθίζουν. (για να συμβολίζουν, την πρόωρα μαραμένη νεότητα του
Αδωνη)
Όπως στα κεριά της Μεγάλης Πέμπτης, έτσι και στα λουλούδια του
Επιταφίου, (Χριστολούλουδα, Σταυρολούλουδα) αποδίδεται μεγάλη
θαυματουργός Δύναμη. Σε πολλούς μάλιστα τόπους, η διανομή τους γίνεται
από τον ίδιο τον ιερέα. Ορισμένες φορές, εντελώς άτοπα στη θρησκευτική
αντίληψη, μπαίνει και το μαγικό στοιχείο.
Τα λουλούδια δηλαδή του Χριστού, για να έχουν δραστικότερη ενέργεια πρέπει να τα κλέψουν !!
Στη Σπάρτη, όταν γυρίσουν τον Επιτάφιο, τον ξεστολίζει ο
καντηλανάφτης, ο οποίος παίρνει τα κεριά και τα φυλάει. Την άλλη μέρα,
τα βάζει ο παπάς σε ένα δίσκο με τα σταυρολούλουδα και τα μοιράζει στις
γυναίκες. Τα λουλούδια αυτά, οι γυναίκες τα κρατούν ως φυλαχτό και όταν
αρρωστήσει ένα παιδάκι βάζουν στα κάρβουνα λίγο νερό και μερικά
σταυρολούλουδα και το λιβανίζουν.
Στην Πάρο, τα κεριά του Επιταφίου, τα φυλούν και όταν έχει φουρτούνα,
βρέχει ή αστράφτει, τα ανάβουν να περάσει η κακοκαιρία. Ακόμα, στο
εικονοστάσι, τοποθετείται και κλαδί ελιάς, που παραμένει εκεί ως
αγιώτικο. Αγυρμός παιδιών
Στην Κορώνη, τη Μεγάλη Παρασκευή το πρωί, τα παιδιά, κρατώντας ένα
σταυρό στο χέρι, γυρνούν από σπίτι σε σπίτι και λένε τα πάθη του
Χριστού. Τα φιλεύουν με κουλούρια, κόκκινα αυγά ή λεφτά.
Στο Καστανόφυτο Καστοριάς, τα παιδιά του χωριού, παίρνουν από την
εκκλησία το χελιδόνι, (ξύλινο ομοίωμα περιστεριού) το κρατούν με ένα
ξύλο ψηλά, το στολίζουν με λουλούδια και το περιφέρουν στα σπίτια. Κατά
την περιφορά μαζεύουν δώρα, αυγά κόκκινα και κάνουν περιοδεία στα ξωκλήσια.
Στα Τελώνια της Λέσβου, τη Μ. Παρασκευή, οι κάτοικοι σηκώνονται τα
χαράματα και γυρίζουν στα ξωκλήσια. Πρέπει να επισκεφθούν 9-13 ξωκλήσια.
Ανάβουν κεριά και θυμίαμα. Επισκέπτονται τα νεκροταφεία, αποθέτουν στεφάνια και θυμιατίζουν.
Στη Ζάκυνθο, το μεσημέρι της Παρασκευής, περιφέρουν τον Εσταυρωμένο στην πόλη.
Στην Ανατολική Κρήτη, την ώρα που λέει ο παπάς, το πρώτο ευαγγέλιο,
της Μ. Παρασκευής, η παπαδιά βαστά αλεύρι και νερό, κάνει προζύμι με τις
ευχές του Ευαγγελίου και το προζύμι ανεβαίνει!
