Φτάσαμε, ολοένα και περισσότεροι μασκαρεμένοι, στον μήνα Νοέμβρη. Αλλά ο φετινός Νοέμβρης σίγουρα θα είναι ξεχωριστός -και όχι για καλό,
κάτω από το στίγμα της πανδημίας της κορόνας, καραντινιασμένος. Να περάσει όσο το
δυνατόν πιο ανώδυνα.
Ο Νοέμβριος ή Νοέμβρης είναι ο ενδέκατος μήνας του ημερολογίου μας,
παρόλο που το όνομά του παραπέμπει ολοφάνερα στον αριθμό εννιά, novem.
Για την ανακολουθία φταίνε οι Ρωμαίοι -διότι τα ονόματα των μηνών, όλα,
είναι δάνειο από τα λατινικά. Το παλιό ρωμαϊκό μηνολόγιο άρχιζε από τον
Μάρτιο και ο November ήταν ο ένατος μήνας. Όταν αργότερα μεταρρυθμίστηκε
το ημερολόγιο και μπήκαν στις δυο πρώτες θέσεις ο Ιανουάριος και ο
Φεβρουάριος, η αντιστοιχία χάλασε μια και ο Νοέμβρης είναι πια ο
ενδέκατος μήνας.
Μια λογοπαικτική παροιμία λέει «Τον Νοέμβρη νόγα σπέρνε, τον Δικέμβρη
δίκια σπέρνε». Εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Η παροιμία παίζει με τις λέξεις
νογάω= καταλαβαίνω. Τους δυο αυτούς μήνες πρέπει να κάνη κανείς
προσεχτική και μετρημένη σπορά. Γι αυτό κι ένα από τα παρατσούκλια του Νοέμβρη είναι Σποριάς.
Όπως αναφέρει ο Νίκος Σαραντάκος στο πάντα μπουμπουκιασμένο του ιστολόγιο sarantakos.wordpress.com, ο Νοέμβρης είναι από τους μήνες που έχουν δικό τους ουσιαστικό που
μνημειώνει κάποιο σημαντικό γεγονός -τα Νοεμβριανά. Δεν πρόκειται για τη
εξέγερση του Πολυτεχνείου και την καταστολή της το 1973, αλλά για τις
πολύνεκρες συγκρούσεις του Νοεμβρίου 1916, όταν, επί εθνικού διχασμού,
στρατεύματα της Αντάντ έκαναν απόβαση στην Αθήνα, ήρθαν σε σύγκρουση με
τους επίστρατους και υποχώρησαν αφήνοντας πίσω τους δεκάδες νεκρούς.
Ακολούθησε πολυήμερο πογκρόμ των επιστράτων εναντίον βενιζελικών,
κρητικών και προσφύγων, με αρκετούς νεκρούς. Οι συγκρούσεις ξεκίνησαν
στις 18 Νοεμβρίου 1916 με το παλιό ημερολόγιο, δηλαδή 1 Δεκεμβρίου με το
νέο ημερολόγιο που ίσχυε ήδη στις δυτικές χώρες -οπότε, στην ξένη
βιβλιογραφία αναφέρονται με αυτή την ημερομηνία, αλλά βέβαια εμείς δεν
μπορούμε να τα πούμε Δεκεμβριανά γιατί έχουμε ήδη άλλα, πολύ πιο
πολύνεκρα. Πάντως, στη γαλλική βιβλιογραφία τα Νοεμβριανά του 1916
αναφέρονται καμιά φορά ως Vêpres grecques, ελληνικός εσπερινός,
υπαινιγμός για τον «σικελικό εσπερινό» του 1282.
Να το μηνολόγιό του:
Κυ 1
Των Αγίων Αναργύρων – Ημέρα πατάξεως της δωροδοκίας – Διεθνής μέρα βεγκανισμού
Δε 2
Θαλού, Αναξιμένη και Αναξιμάνδρου των Μιλησίων φιλοσόφων, Οδυσσέα Ελύτη και Νικοκύρη γενέθλια
Τρ 3
† Ανδρέου Κάλβου του ασυμβιβάστου
Τε 4
† Κοίμησις Αυγούστου Ροντέν
Πε 5
† Γεωργίου Πλήθωνος Γεμιστού
Πα 6
Θανή Μαρίας Ιορδανίδου, εγγονής της Λωξάντρας
Σα 7
Της δευτέρας προς τον ουρανόν εφόδου
Κυ 8
Των εν ερημίαις και όρεσιν αγωνισθέντων
Δε 9
† Έκτορος Κακναβάτου
Τρ 10
† Αρθούρου Ρεμπώ
Τε 11
Σαπφούς και Αλκαίου των Λεσβίων ποιητών -και Ιωάννη Ρίτσου τελευτή
Πε 12
† Τελευτή Τέλλου Άγρα
Πα 13
Γενέσιον Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον
Σα 14
Επικούρου του Ελευθερωτού των ανθρώπων εκ του φόβου
Κυ 15
Της «Ελληνικής Νομαρχίας»· και Λουκρητίας της στιχουργού γενέσιον.
Δε 16
Διεθνής ημέρα κατά της μισαλλοδοξίας – Βολταίρου του φιλοσόφου
Τρ 17
Των εν Πολυτεχνείω αναιρεθέντων
Τε 18
Πυθέου του Μασσαλιώτου και θαλασσοπόρου
Πε 19
Διγενή του Ακρίτα
Πα 20
Παγκόσμια ημέρα των δικαιωμάτων των παιδίων· και Χρόνη Μίσσιου τελευτή
Σα 21
Πρώτη ανύψωσις επηνδρωμένου αεροστάτου
Κυ 22
Μαρτύριον Ιωάννας της Λωρραίνης και τελευτή Αργύρη Κουνάδη του συνθέτη
Δε 23
Φρίξου και Έλλης
Τρ 24
† Εμπεδοκλέους του Ακραγαντίνου εις Αίτναν κατάβασις
Τε 25
Της Εθνικής Αντιστάσεως
Πε 26
Μαρτύριον Υπατίας, του αχράντου άστρου της σοφής παιδεύσεως
Πα 27
†Τεύκρου Ανθία και των συριγμών του αλήτου
Σα 28
Είσπλους Μαγελάνου εις τον Ειρηνικόν ωκεανόν
Κυ 29
Διεθνής ημέρα αλληλεγγύης προς τον παλαιστινιακόν λαόν
Δε 30
Ανδρέου Λασκαράτου
Ας τον υποδεχτούμε τον καινούργιο μήνα με το εξαιρετικό Novembre από την Giousy Ferreri. Από το μακρινό 2008...
Άγγελος Τερζάκης, Ελληνική εποποιΐα 1940-1941,Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2002, 4η έκδοση Ο Άγγελος Τερζάκης από το 1940 και ως τη λήξη του πολέμου υπηρέτησε στο Αλβανικό Μέτωπο. Έγραψε το βιβλίο αυτό είκοσι χρόνια μετά και σε αυτό εξιστορεί προσωπικές εμπειρίες και συναισθηματικές αντιδράσεις.
" Το
βιβλίο αυτό εδώ προβάλλει αξιώσεις στην αυστηρότερη ιστορική αλήθεια όχι
όμως και στην ιστορική πληρότητα. Δεν είναι σύνθεση επιστημονική.
Γραμμένο εξάλλου από άνθρωπο που είχε την τύχη ν' αναπνεύσει τον τραγικό
αέρα του μετώπου, αποκρούει με περιφρόνηση κάθε βέβηλη φαντασία, κάθε
αδιάκριτη ανάμειξη του μυθιστορηματικού. Η εκστρατεία του 1940 - 41
είναι από μόνη της πολύ πλούσια σε περιεχόμενο για να χρειάζεται τη
συμπλήρωση της σκηνοθεσίας. Ωστόσο,
αυτή η εκστρατεία, που όλη τη λένε " το Έπος", έχει τούτο το παράδοξο:
πως είναι ένα έπος άγνωστο· Θέλω να πω άγνωστο στις ζεστές του πτυχές,
στην ανθρώπινη ουσία του. Φαινόμενο ψυχολογικό και ιστορικό απροσδόκητο,
δημιούργημα μιας στιγμής ανεπανάληπτης, αδικήθηκε από τα μετέπειτα
γεγονότα, την πλησμονή των βιωμάτων: Η Κατοχή, η Αντίσταση, το Κίνημα
του Δεκέμβρη, τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, το ξύπνημα ενός νέου κόσμου,
του κόσμου της πυρηνικής εποχής, ήρθανε να κατακαλύψουν τη στιγμή της
Αλβανίας. Το κεφάλαιο τούτο της ελληνικής Ιστορίας, ένα από τα πιο
σημαντικά, κλείστηκε, σφραγίστηκε και τοποθετήθηκε στο αρχείο προτού
μνημειωθεί. Όχι
πως δεν υπάρχουν ιστορίες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Υπάρχουν, και
αξιόλογες. Αλλά εκείνο που λείπει είναι ένα βιβλίο δίχως αξιώσεις,
προσιτό στον μέσο αναγνώστη, τον ανειδίκευτο στα στρατιωτικά, στα
διπλωματικά, και που να διαβάζεται άνετα. Δεν
ξέρω αν μπόρεσα να το δώσω. Πρέπει να πω ότι θέλησα να προλάβω προτού
αποχωρήσει από τη ζωή η γενιά των μαχητών και χαθεί έτσι ανεπανόρθωτα η
άχνα των ανθρώπων που έκαμαν την Ιστορία. Γιατί την Ιστορία την
συνθέτουν πάντοτε δύο στοιχεία, που ο χρόνος τ' αποχωρίζει: μια σειρά
γεγονότα κι ένα άρωμα εποχής. Το πρώτο, τα γεγονότα, μπορείς να τ'
αποκαταστήσεις κι ύστερα από αιώνες. Το δεύτερο όχι· χάνεται, πετάει
μαζί με τη στιγμή. Ακόμα κι εκείνοι που το ένιωσαν - όπως και όσο νιώθει
κανένας το παρόν - ακόμα κι αυτοί χάνουν την αίσθησή του όταν το πάρει ο
άνεμος του Χρόνου. Δεν
ισχυρίζομαι πως μπόρεσα να αιχμαλωτίσω ή ν' ανακαλέσω το άρωμα της
μεγάλης για την πατρίδα μας στιγμής που σημειώθηκε ξαφνικά στο φθινόπωρο
του 1940. Έκαμα μόνον ό,τι μπορούσα για να μάθουν τα παιδιά των
Ελλήνων, οι ερχόμενες γενιές, πως η ελευθερία είναι πάθος ιερό και πως
γι' άλλη μια φορά, καταμεσής στον εικοστό αιώνα, έδωσε τη μάχη της σ'
αυτό εδώ το χώμα, που μας έχει θρέψει." ( Άγγελος Τερζάκης)
...Ενώ
στο μέτωπο της VIII Μεραρχίας δινόταν η μάχη του Καλπακιού και του
Καλαμά, η Πίνδος γινόταν σκηνή απέραντη και σκυθρωπή ενός άλλου
δράματος, με κρίσιμη σημασία. Σύμπλεγμα
πολυδαίδαλο, τραχύ, από στεγνό βράχο και δασωμένες ρεματιές, πριονωτές
ράχες, κυματερά κορφοβούνια και βαθύσκιωτα ρουμάνια, πλαγιές πηγμένες
στο έλατο, την οξυά, η Πίνδος έχει πρόσωπο λεβέντικο με πάνω του τη
σφραγίδα του μυθικού και του αιώνιου. Είναι
ένα συγκρότημα από βουνά, που ριζώνει κατάσαρκα στον ελληνικό κορμό και
κλαδώνεται από τα βορειοδυτικά στα νοτιοανατολικά, κάπου εκατόν πενήντα
χιλιόμετρα μάκρος. Χταπόδι τεράστιο, κουβάρι από μυώνες, πλοκάμια
καβαλικευτά, μπερδεμένα, πλάθει τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής χερσονήσου.
Για να κατέβεις βιαστής από τον βορρά, να χτυπήσεις τις πύλες της
χώρας, πρέπει τον κόμπο τούτο να τον λύσεις. Δύσκολο πολύ. Κοιτάς τα
καταράχια όπου κατρακυλάει το μαύρο έλατο, τις λαγκαδιές που βουίζουν
μυστικά μέσα στην άχνα της απεραντοσύνης, και το μάτι σου θολώνει. Τα
χωριά σωπαίνουν κουρνιασμένα στις βουνοπλαγιές, σαν όρνια. Ψηλά στα
ουρανοθέμελα πυργώνονται απανωτά, άσωστες οι βουνοκορφές. Στις χαρακιές
τους ασημίζει σαν κρεμασμένο τέλι η νεροσυρμή, γκρεμίζεται σε σκοτεινά
φαράγγια. Σαν έρθει το πρώτο χιόνι, όλος αυτός ο γιγάντιος κόσμος
παραχώνεται, γίνεται απέραντος άσπρος τάφος, όλο μυστήριο και σιωπή.
Τότε, μήτε η αρκούδα, το αγριογούρουνο ή ο λύκος δεν ξεθαρρεύονται
μακριά από τις μονιές τους. Μονάχα ο άνεμος θερίζει δρασκελώντας τα
διάσελα, κυρίαρχος σαν Χάρος. Για να
παραβιάσουν την Πίνδο οι Ιταλοί, κι ας μην περίμεναν αποφασισμένη
ελληνική αντίσταση, είχαν διαλέξει μια μονάδα τους από τις πιο
επίλεκτες: τη Μεραρχία Τζούλια των Αλπίνων. Ήταν ενισχυμένη με ιππικό,
Βερσαλλιέρους, σχηματισμούς μελανοχιτώνων κι Αλβανών. Με διοικητή της
τον στρατηγό Μάριο Τζιρότι, η Τζούλια, επιστρατευμένη από καιρό, είχε
μεταφερθεί στην Αλβανία τον Απρίλη του 1939.Είχε ασκηθεί στον ορεινό
πόλεμος, ήταν απόλυτα κατατοπισμένη στη διαμόρφωση και στις συνθήκες του
Μετώπου της Πίνδου, ανάλογα συγκροτημένη, λαμπρά εφοδιασμένη. Η
εισβολή της θα γινόταν με πέντε φάλαγγες, πέντε βέλη καλά ζυγιασμένα,
έτσι που να χτυπήσουν κατάκαρδα την Ελλάδα: Τη Φάλαγγα Τολμέτσο στο
αριστερό της μεραρχίας, στη σειρά ύστερα την Τζεμόνα, την Τσιβιντάλε, τη
Βιτσέντσα και τέλος της Ακουίλα στο δεξί.. Ένα άλλο τμήμα της Τζούλια,
μοιρασμένο σε τέσσερις ακόμα μικρές φάλαγγες, θα τόξευε στη βόρεια άκρη
του τον ελληνικό υποτομέα, ανάμεσα στα υψώματα Κιάφα και Καταφύκι. Αποστολή
της Τζούλια ήτανε να εισχωρήσει ταχύτατα στα ορεινά περάσματα της
Πίνδου, να κατέβει στο Μέτσοβο, να τσακίσει στα δύο τη ραχοκοκαλιά του
Ελληνικού Μετώπου και ν' αποκόψει τις δυνάμεις της Ηπείρου από της
Δυτικής Μακεδονίας. Απέναντι
στον επίφοβο αυτόν εχθρό, η ελληνική άμυνα είχε ν' αντιτάξει ένα
σχηματισμό ισχνό: το Απόσπασμα Πίνδου. Διοικητής του ο συνταγματάρχης
Κωνσταντίνος Δαβάκης. Δύο χιλιάδες άντρες από εδώ, δεκαπέντε χιλιάδες
από εκεί. Το Απόσπασμα Πίνδου είχε να καλύψει ένα μέτωπο από τριάντα
πέντε χιλιόμετρα φάρδος σ' ευθεία γραμμή. Η άγρια ορεινή διαμόρφωση του
εδάφους, αν ευνοούσε την ελληνική άμυνα, πολλαπλασίαζε όμως και το
μάκρος του μετώπου που είχε να καλύψει. Η
αμυντική οργάνωση της περιοχής ήταν εντελώς πρόχειρη, καμωμένη βιαστικά
μέσα στους τελευταίους μήνες, από τότε που ανέλαβε τη διοίκησή του ο
Δαβάκης. Χωρίς πιστώσεις αρκετές στη διάθεσή του, αναγκάστηκε - καθώς
στο μέτωπο της VIII ο Μαυρογιάννης - να ζητήσει την εθελοντική εργασία
των χωρικών, για να γίνουν κάποια στοιχειώδη οχυρωματικά έργα. Αλλά κι ο
οπλισμός, ο ιματισμός, τα πυρομαχικά του αποσπάσματος ήταν ελάχιστα.
Διέθετε δύο εν όλω όλμους· τηλεφωνική γραμμή που να συνδέει τα τμήματα
μεταξύ τους δεν υπήρχε άλλη από τη μία και μόνη πολιτική γραμμή από
Εφταχώρι σε Κόνιτσα, με τις δευτερεύουσες μικροδιακλαδώσεις της· οι
περισσότεροι αξιωματικοί ήταν έφεδροι δίχως πείρα. Στο κατώφλι του
χειμώνα, που εκεί απάνω είναι από την πρώτη στιγμή απάνθρωπος, με τέτοια
δυσαναλογία σ' αριθμό, μέσα, με το βάρος της τεράστιας ευθύνης απέναντι
στο σύνολο του μετώπου και στη χώρα, την ανεπιστράτευτη ακόμα, που
περίμενε πίσω ακάλυπτη, ο αγώνας που είχε ν' αντιμετωπίσει το Απόσπασμα
Πίνδου έπαιρνε τη μορφή αποστολής απελπισμένης. Η 28η
Οκτωβρίου ανέτειλε εκεί απάνω με καιρό κρύο, βροχερό. Στα δύο
συντάγματα, 8ο και 9ο, που αποτελούσαν τη Μεραρχία Τζούλια, είχε δοθεί
από τον στρατηγό Τζιρότι διαταγή που έλεγε: " Η
πρόθεσις μου είναι να επιτευχθή η προχώρησις μέχρι των θέσεων εις α
ευρίσκονται οι εχθρικοί καταυλισμοί, χωρίς να δυνηθώσι τα εχθρικά
στοιχεία, τα εγκατεστημένα δια την φρούρησιν των συνόρων, να σημάνωσι
συναγερμόν. Όθεν επιβάλλεται όπως η πρώτη ενέργεια δια την δημιουργίαν
των ρηγμάτων μελετηθή εκ των προτέρων και οργανωθή μέχρι των ελαχίστων
λεπτομερειών. Ιδιαιτέρως
επιβάλλει να καθορισθώσι: Στοιχεία εντεταλμένα την εξουδετέρωσιν των
σκοπών. Στοιχεία εντεταλμένα την αποκοπήν των τηλεφωνικών
γραμμών.Στοιχεία εντεταλμένα την κατάληψιν των ελληνικών φυλακίων και
την σύλληψιν των φρουρών των. Τα διάφορα στοιχεία δέον να εκλεγώσι
μεταξύ των ικανωτέρων ανδρών δι' εκάστην αποστολήν. Εν συνόψει, η δράσις
εις εκάστην των διεξόδων δέον να διεξαχθή δι' ολίγων δυνάμεων και μετά
της μεγίστης ταχύτητος. Ουσιώδης συντελεστής ο αιφνιδιασμός". Η
εισβολή είχε αρχίσει, όπως και στο μέτωπο της VIII Μεραρχίας, προτού
φέξει, πριν τελειώσει δηλαδή η διορία που όριζε το τελεσίγραφο. Αν, κατά
μέσον όρο, οι ιταλικές φάλαγγες είχαν παραβιάσει τη μεθόριο στις πέντε η
ώρα, σε κάποια φυλάκια της Πίνδου οι αιφνιδιασμοί εκδηλώθηκαν πολύ
πριν.Το φυλάκιο 22 λόγου χάρη, πάνω από το Ασημοχώρι, χτυπήθηκε γύρω στη
μία μετά τα μεσάνυχτα. Οι ακρίτες αυτοί της ελληνικής γης, δεν είχαν
προλάβει ακόμα να μάθουν πως αρχίζει πόλεμος, να καταλάβουν τι
συμβαίνει. Σημειώνεται εδώ μια αντίφαση που και μόνη της χαρακτηρίζει το
ήθος του αντιπάλου. Ενώ η ηγεσία του είχε διακηρύξει πως δεν περίμενε
σοβαρή αντίσταση, ενώ μ' αυτήν ακριβώς την πεποίθηση είχε κατηχήσει τα
στρατεύματά της, στην πράξη ακολουθούσε μια τακτική, που απέναντι σ'
αντίπαλο ανύποπτο δείχνει ψυχολογία δολοφονική. Άνοιξαν
καταπάνω στα φυλάκια φωτιά με πολυβόλα και χειροβομβίδες. Οι φρουρές,
ξαφνιασμένες, αμυνόμενες όπως όπως, άρχισαν να συμπτύσσονται προς τη
γραμμή αντιστάσεως. Για να κλονίσουν το ηθικό των λιγοστών αυτών
ανθρώπων, οι Ιταλοί τους φώναζαν ελληνικά πως τάχα στην Αθήνα έγινε
επανάσταση, πως ο Μεταξάς έπεσε, πως η νέα κυβέρνηση συμμάχησε με τον
άξονα και να παραδοθούν. Τα καλώδια των τηλεφώνων είχαν φροντίσει να τα
κόψουν αποβραδίς κι έτσι οι επικεφαλής των ελληνικών τμημάτων δεν
μπορούσαν να επικοινωνήσουν με τη διοίκησή τους. Ωστόσο, σε πολλά
σημεία, η αντίσταση κατόρθωσε ν' αναχαιτίζει τον εχθρό. Το φυλάκιο 25,
στα δεξιά του Γράμμου, αμύνεται ως το μεσημέρι και ύστερα αποσύρεται να
πάρει θέση στην κύρια γραμμή αντιστάσεως. Στ' αριστερά του κεντρικού
υποτομέως, το εκεί ελληνικό τμήμα αγωνίζεται στα υψώματα Καρδάρι και
Στενό, ώσπου δίχως πυρομαχικά πια μπροστά στον κίνδυνο να κυκλωθεί,
αναγκάζεται να συμπτυχθεί στην Πυρσόγιαννη. Στο κέντρο, όπου εκδηλώνεται
η κύρια προσπάθεια των Ιταλών, τα ελληνικά τμήματα συμπτύσσονται προς
τη Βούρμπιανη, ενώ άλλα υποχωρούν ανατολικότερα, ως το χωριό Θεοτόκος.
Στα υψώματα Σταυρός και Κιάφα, ισχυρές ιταλικές δυνάμεις με πυροβολικό
και όλμους πιέζουν τον εκεί ελληνικό λόχο, που αγωνίζεται ως τις δύο
μετά το μεσημέρι, ύστερα υποχωρεί στην Αετομηλίτσα κι από εκεί στο ύψωμα
Πέτρα Μούκα. Εδώ, η κάμψη ήταν επικίνδυνη. Στην Κιάφα όμως η εκεί
διμοιρία δεν λυγίζει, μάχεται ως τη νύχτα, και τότε ανεβαίνει να πιάσει
την κορυφή του υψώματος, 2.398 μέτρα. Στον αριστερό υποτομές, όπου οι
Ιταλοί εκδηλώθηκαν μόλις στις πέντε τ' απόγευμα, οι δύο ελληνικοί λόχοι
της Καστάνιανης και της Μόλιστας κρατάνε τις θέσεις τους ως τη νύχτα. Στον
κεντρικό υποτομέα, ωστόσο, η κατάσταση έπαιρνε μορφή πολύ σοβαρή. Η
κατάληψη από τους Ιταλούς του Σταυρού τους άνοιγε τον δρόμο προς την
Αετομηλίτσα και τη Λυκόρραχη, ενώ απειλούσε με αποκοπή, στ' αριστερά,
τους λόχους της Βούρμπιανης και της Πυρσόγιαννης. Ο Δαβάκης αναγκάστηκε
να διατάξει σύμπτυξη σε νέα γραμμή. Ο καιρός ήταν άσχημος πολύ. έπεφτε
βροχή βαριά· στην κατασκότεινη μέσα νύχτα οι άντρες των ελληνικών
τμημάτων, που είχανε πολεμήσει ολημερίς νηστικοί, βάδιζαν τώρα
μουσκεμένοι, ξεθεωμένοι. Στο ποτάμι, τον Σαραντάπορο, το παγωμένο νερό
τούς ανέβαινε ως τη μέση. Τα βαρυφορτωμένα με πολυβόλα και πυρομαχικά
μουλάρια έχαναν πόδι στις κακοτοπιές, στο σκοτάδι, γλίστραγαν και
γκρεμίζονταν κάτω σε βαθιές χαράδρες. Ο Δαβάκης, για να τονώσει το ηθικό
των βασανισμένων τμημάτων του, σκέφτηκε να στείλει στους διοικητές
τους, νύχτα στις εννιά η ώρα, μια διαταγή που έλεγε πως έρχονται τέσσερα
τάγματα αύριο να τους ενισχύσουν κι αυτός θα κάνει αντεπίθεση με τις
εφεδρείες. Ούτε τάγματα βρίσκονταν πουθενά ούτε εφεδρείες. Απεναντίας,
τα μέσα διαβιβάσεων δεν λειτουργούσαν καλά, πληροφορίες σωστές για τα
τμήματα που πολεμούσαν ο Δαβάκης δεν μπορούσε να έχει, με το τμήμα της
Αετομηλίτσας κάθε επικοινωνία είχε κιόλας κοπεί, τα πυρομαχικά είχαν
τελειώσει. Αναγκάστηκε ο Δαβάκης να μαζέψει όσα βρίσκονταν στους
ημιονηγούς, στους μαγείρους και στους γραφείς και τα έστειλε στους
λόχους της Πυρσόγιαννης και της Αετομηλίτσας. Ζήτησε κι από τους
χωριάτες της Πίνδου να φέρουν τα ζώα τους, για να κουβαλάνε τρόφιμα και
πολεμοφόδια στον στρατό. Τα
έφεραν. Ύστερα έπιασαν μόνοι τους, γέροι, γριές, κορίτσια, γυναίκες,
παιδιά, να ζαλώνονται τα πολεμοφόδια, όπως σε λίγο θα ζαλωθούν και τους
τραυματίες, να σκαρφαλώνουν άκρη άκρη σε γκρεμούς, κάτω από τη βροχή,
μέσα στο σκοτάδι.Έτσι θα χαραχτούν στη μνήμη του έθνους, στο θρύλο, θα
γίνουν όραμα συμβολικό, λιτανεία που πάει να καταθέσει το βαρύ τάξιμο
στο θυσιαστήριο της λευτεριάς....(απόσπασμα).
Άγγελος Τερζάκης, Ελληνική εποποιΐα 1940-1941,Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2002, 4η έκδοση
Η σειρά
εκδηλώσεων και αφιερωμάτων για τα 95 χρόνια από τη γέννηση του Μάνου
Χατζιδάκι το πιθανότερο είναι ότι τον ίδιο δεν θα τον έβρισκαν σύμφωνο,
αφού είχε δηλώσει επανειλημμένως: «Δε μ’ αρέσει η αναμνησιολογία, την
απεχθάνομαι. Είναι χειρότερη κι από μνημόσυνο. Τους ανθρώπους που έχουν
φύγει αλλά παραμένουν ζωντανοί τους έχουμε καθημερινά τοποθετημένους
μέσα μας και τους κουβαλάμε σ’ ολόκληρη τη ζωή μας».
Και
όντως αυτό συμβαίνει για όσους λάτρεψαν τη μουσική του, για όσους
στήνονταν στο Γ΄ Πρόγραμμα για να ακούσουν τα παρεμβατικά του σχόλια.
Και αν τα τραγούδια του έμειναν, η φυσική απουσία του ωστόσο είναι
σχεδόν οδυνηρή. Ασυμβίβαστος και ανατρεπτικός, οι απόψεις του ποτέ
δεν χώρεσαν κάτω από το τενεκεδένιο σήμα ενός κόμματος. Είχε
στηλιτεύσει σε στιγμές ανύποπτες τον ηθικοπλαστικό εθνικισμό. Είχε
εντοπίσει τους εχθρούς της πολιτικής που δεν είναι άλλοι από τον
λαϊκισμό και τον ελιτισμό. Πίστευε σε μια δημογεροντία του πνεύματος και
όχι σε μια αγία αποστολική οικογένεια του πρίγκιπος Φρανκενστάιν, όπως
θεωρούσε την ΕΕ. Είχε μιλήσει για το τέρας του φασισμού σε μια περίοδο
που οι περισσότεροι με θολωμένο το μυαλό από την πασοκική ευδαιμονία
είτε δεν το έβλεπαν είτε ασχολούνταν με ψευδεπίγραφες διανοητικές
κράμπες. Για την αιρετική του στάση πλήρωσε βαρύ τίμημα, πέφτοντας θύμα
του χυδαίου αυριανισμού και όχι μόνο.
Ο Χατζιδάκις δεν
κατατάσσεται στους στρατευμένους καλλιτέχνες, ήταν όμως πάντα παρών όταν
οι περιστάσεις το απαιτούσαν ή το υπαγόρευε η συνείδησή του. Ελάχιστοι
π.χ. γνωρίζουν ότι υπήρξε ΕΠΟΝίτης και μάλιστα στα Δεκεμβριανά συνέθεσε
ένα χριστουγεννιάτικο ορατόριο (ανέκδοτο μέχρι σήμερα) για να εμψυχώσει
τον χειμαζόμενο λαό. Περίπου 30 χρόνια αργότερα θα γράψει τη μουσική για
την ταινία «Faccia di spia», αφιερώνοντας μια μακρόσυρτη σουίτα στον
Τσε Γκεβάρα. Γιατί η μουσική του για το σινεμά δεν περιορίζεται στα
εύκολα σουξεδάκια για τις ανάγκες του βιοπορισμού, αλλά κινείται σε όλη
την γκάμα των αισθήσεων και των παραισθήσεων, άλλοτε αγγίζοντας τον
νεορεαλισμό της μετεμφυλιακής Ελλάδας στον «Δράκο» και άλλοτε
υπογραμμίζοντας την απελευθέρωση από τα εσωτερικά και εξωτερικά δεσμά,
όπως στο αναρχικό παραμύθι «Sweet movie».
Στην ουσία μελοποίησε
την έννοια του Ελληνα όπως αυτός τη φανταζόταν, στην πολιτισμική,
κοινωνική και γεωγραφική του υπόσταση, παραδίδοντας μαθήματα αισθητικής
και αισθηματικής αγωγής. Οντας μεταξύ Ανατολής και Δύσης βάζει το
μπουζούκι να συνομιλεί με το βιολί, το ρεμπέτικο με τις συμφωνίες του
Μάλερ και τη Σαπφώ με τον Λόρκα, σε μια θαυμαστή ισορροπία λόγιου και
λαϊκού.
Αν ο Χατζιδάκις ήταν επιχείρηση, θα είχε για λογότυπο το
όνειρο που βγάζει τα πράγματα από τη φθορά και μας ξεναγεί στην οδό της
συλλογικής ευαισθησίας. Γι’ αυτό εκείνος θα βρίσκεται πάντα ψηλά στον
ουρανό που κατοικούνε τα άστρα και μαζεύονται οι ποιητές, ενώ εμείς θα
φυλάσσουμε σαν εγκόλπιο τα λόγια και τις πράξεις του που δεν εννοούν να
λιποθυμήσουν αλλά μας κρατάνε ξάγρυπνους μέσα στο άγχος των καιρών.
Κι αν θεωρούμε συχνά πως τα αλεξίσφαιρα γιλέκα της ψυχικής (μας)
υγείας θα βρίσκονται για πάντα κολλημένα σφιχτά στο στέρνο μας, η
απώλεια της μπορεί να έρθει ως κεραυνός εν αιθρία και να τρυπήσει γιλέκα
και ευοίωνα μέλλοντα. Ο κινηματογράφος, λοιπόν, ελκόμενος από τις πάσης
φύσεως ανατροπές και παρεκκλίσεις από ευτυχισμένες καθημερινότητες,
έχει επανειλημμένα πιάσει στα σκηνοθετικά και σεναραικά του χέρια
ιστορίες απώλειας της ψυχικής υγείας.
Ενώ, επιτελώντας το (αναγκαίο) κοινωνικό του έργο, μιλάει συχνά για
εκείνη την λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην προσπάθεια για εξάλειψη της
διαφορετικότητας και στην πραγματική ύπαρξη της ψυχικής ασθένειας.
An angel at my table
Σε μια ταινία αποστομωτικής αισθητικής, η Jane Campion αφηγείται
αθόρυβα πλην πανέμορφα της ιστορία της Νεοζηλανδής συγγραφέως, Janet
Frame. Ακουλουθώντας την από τα παιδικά της χρόνια, μας μιλά για μια
μαθήτρια δημοτικού με ελάχιστους φίλους και για μια εσωστρεφή έφηβη που
διαγιγνώσκεται με σχιζοφρένεια και νοσηλεύεται σε τοπική ψυχιατρική
κλινική όπου της επιβάλλονται απανωτά ηλεκτροσόκ ως μορφή θεραπείας.Όταν
η διάγνωση θα αποδειχτεί εσφαλμένη, η Janet θα πάρει εξιτήριο από την
κλινική και τραυματισμένο εισιτήριο σε μια ζωή- διαρκή αναζήτηση
προσωπικής ταυτότητας. Η Jane Campion, εδώ, παραδίδει μια ήρεμη πλην
ηχηρή παραβολή για όλα εκείνα τα υπέροχα πλάσματα που δεν αποδείχθηκαν
ποτέ «κανονικά».
Shock Corridor
Ο ιδιοσυγκρασιακός δημιουργός των ‘60s Samuel Fuller ξεκινά την
ιστορία του από την πρόθεση ενός δημοσιογράφου να βρεθεί έγκλειστος σε
συγκεκριμένη ψυχιατρική κλινική προκειμένου να διαλευκάνει μια υπόθεση
δολοφονίας.Ο οικειοθελής του, όμως, εγκλεισμός μετατρέπεται σε εφιάλτη
όταν νιώθει ότι οδηγείται αναπόδραστα στην δική του προσωπική «τρέλα».
Με αφορμή ένα δημοσιογραφικό εγχείρημα, ο Samuel Fuller πλάθει μια
ιστορία σοκαριστική κατάθεση των συνθηκών διαβίωσης στις ψυχιατρικές
κλινικές. Και εν τέλει μια ρεαλιστική απεικόνιση της ίδιας μας της τάσης
να δαιμονοποιούμε το διαφορετικό και να «τρελαίνουμε» το παρεκκλίνον.
Safe
O Todd Haynes στην δεύτερη μόλις μεγάλου μήκους του ταινία, το 1995,
με αφορμή την ξαφνική ασθένεια της εύπορης αστής Carol White, η οποία
εμφανίζεται εν είδει αλλεργίας σε όλο της τον γνωστό κόσμο, μιλάει για
το αμερικάνικο μεγαλοαστικό όνειρο ως παράγοντα απορρύθμισης του
ψυχισμού. Όσο η Carol ανακαλύπτει πως η δική της ασθένεια αποτελεί κοινό
βίωμα για δεκάδες Αμερικάνους, τόσο απορρίπτει αργά αλλά σταθερά κάθε
ίχνος της προήγουμενης της ζωής, οδηγούμενη αργά αλλά σταθερά στην
απόλυτη απομόνωση και στην καταβύθιση στην παράνοια. Έχοντας ως σύμμαχο
του, την Julianne Moore στην ίσως καλύτερη ερμηνευτική της στιγμή, ο
Todd Haynes καταρρίπτει το αμερικάνικο όνειρο εκ των έσω.
The story of Adele H.
Ο François Truffaut σε μία από τις λιγότερο διάσημες ταινίες του,
αφηγείται την ιστορία του ανεκπλήρωτου έρωτα της Adele για κάποιον
υπολοχαγό.Όταν ο υπολοχαγός θα απορρίψει επανειλημμένα τις ερωτικές
εκκλήσεις της Adele, εκείνη αργά αλλά σταθερά θα παραδοθεί σε μια εμμονή
που θα την οδηγήσει στην παράνοια. Ο Truffaut επιλέγοντας ως σύμμαχο
την αψεγάδιαστη πλην εύθραυστη ομορφιά της Isabelle Adjani μιλάει για τα
μεγάλα ερωτικά πάθη, για τις εμμονές και για την ερωτική τρέλα ως
απόλυτη πραγματικότητα και ρεαλιστικό ενδεχόμενο.
The Madness of King George
Στην μεγαλύτερη του σκηνοθετική στιγμή ο Βρετανός Nicholas Hytner
ξεκινά την αφήγηση του από την αναπόδραστη ταραχή που προκαλεί στο
βασίλειο της Αγγλίας, η ξαφνική καταβύθιση στην παράνοια του Βασιλιά
Γεώργιου του Τρίτου. Ο Βασιλιάς, λοιπόν, τρελαίνεται και η διάδοχη
κατάσταση περιλαμβάνει διαρκείς επιθέσεις στην εξουσία από γιους,
συγγενείς και πάσης φύσεως συμβούλους. Ο Nocholas Hytner, εδώ,
σύγκέντρωσε την υποκριτική αφρόκερμα της βρετανικής σκηνής (Nigel
Hawthorne, Helen Mirren, Rupert Everret, Rupert Graves) και βρήκε άξιο
σύμμαχο στην διασκευή του θεατρικού έργου του Alan Bennet για να
αφηγηθεί για μια ιστορία αρχομανίας και αναπόδραστης έλξης από την
εξουσία.
Σταματήστε έναν τυχαίο άνθρωπο στον δρόμο.
Ζητήστε του να σας περιγράψει τον φασισμό. Θα σας μιλήσει,
περιφραστικά, για μία σκοτεινή δύναμη που επιβάλλεται τυραννικά στον
λαό, ποτίζοντας το σαρκοβόρο φυτό του φόβου. Ο φασισμός προσδιορίζεται,
περίπου, ως θεομηνία.
Λογικό, με βάση την εμπειρία της
στρατιωτικής χούντας. Η Ελλάδα κυβερνήθηκε από φασίστες χωρίς λαϊκή
νομιμοποίηση, αλλά με κάποιο βαθμό λαϊκής αποδοχής ή ανοχής. Η περιγραφή
αυτή κυριαρχεί και ως η πιο βολική: απενοχοποιεί τον λαό και απαλλάσσει
από ευθύνες τη βούληση του. Όμως ο φασισμός δεν είναι ένα κακό που
πέφτει από τον ουρανό. Το ξέρουμε και ας παριστάνουμε συχνά ότι το
λησμονούμε. Και συνήθως οι φασίστες δεν παίρνουν την εξουσία με τα
τανκς, αλλά υπερήφανα υψωμένοι στους ώμους του λαού.
Στους ταραγμένους καιρούς θυμόμαστε ότι ο
φασισμός είναι κάτι σαν ιός εν υπνώσει στα κύτταρα της κοινωνίας. Και
αφυπνίζεται όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν. Εμείς θεωρούμε ότι φασίστες
είναι μόνο οι Κασιδιάρηδες και οι Μιχαλολιάκοι, άντε και όσοι τους
ψήφισαν. Ναι, με την αυστηρά τεχνική, πολιτική, έννοια του όρου, έτσι
έχουν τα πράγματα, αυτοί είναι φασίστες. Η ηγεσία της Χρυσής Αυγής και
όσοι συνέπλευσαν μαζί της, με το αίμα του Φύσσα νωπό στο πεζοδρόμιο και
τον τρόμο να βγαίνει από τους υπονόμους των λαϊκών γειτονιών. Όμως συχνά
αναρωτιέμαι μήπως περιορίζουμε, στενεύουμε αρκετά την έννοια και τα
όρια του φασισμού. Δεν είναι, άραγε, φασίστας ο τύπος που γυρίζει στο
σπίτι και σπάει στο ξύλο τη γυναίκα και τα παιδιά του; Δεν είναι
φασίστας ο ομοφοβικός, αυτός που δεν μπορεί να δει μαύρο σημαιοφόρο;
Αυτός που οδηγεί στη ΛΕΑ, αλήθεια, τι να είναι; Η κυρά που πετάει τα
σκουπίδια από το μπαλκόνι που ανήκει; Τι είναι ο τύπος που τσεκάρει τα
περισσότερα κουτάκια περιγραφής του Ελληνάρα;
Προς Θεού, δεν ισχυρίζομαι ότι όλοι αυτοί
δηλώνουν ή αισθάνονται φασίστες. Όμως ανήκουν στις ομάδες διασποράς του
ιού. Ακόμα και αν δεν εκδηλώσουν συμπτώματα, λειτουργούν ως οι ιδανικοί
ξενιστές. Η Χρυσή Αυγή μπορεί να τελείωσε, να διαλύθηκε. Τα συστατικά
της όμως, είναι εκεί έξω. Περιμένουν κάποιον άλλον που, στη σωστή
στιγμή, θα τα ρίξει πάλι στην κατσαρόλα.
Φτάσαμε κιόλας στην τρίτη μέρα του Οκτώβρη... Είναι ο δέκατος μήνας του ημερολογίου μας, όσο κι αν ολοφάνερα το όνομά
του παραπέμπει στον αριθμό “οχτώ”. Για την ανακολουθία φταίνε οι Ρωμαίοι
-διότι τα ονόματα των μηνών, όλα, είναι δάνειο από τα λατινικά. Το
παλιό ρωμαϊκό μηνολόγιο άρχιζε από τον Μάρτιο και ο October ήταν ο
όγδοος μήνας. Όταν αργότερα μεταρρυθμίστηκε το ημερολόγιο και μπήκαν
στις δυο πρώτες θέσεις ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος, η αντιστοιχία
χάλασε μια και ο Οκτώβριος είναι πια ο δέκατος μήνας, όπως διαβάζουμε στο εξαίρετο sarantakos.wordpress.com.
Να το μηνολόγιό του:
Πε 1
Πρώτη κυκλοφορία του «Κεφαλαίου» υπό Καρόλου Μαρξ. Και η ανεξαρτησία
της Κυπριακής Δημοκρατίας, Και θανή Αντωνίου Κοντογεωργίου, του
μαέστρου των χορωδιών.
Πα 2
Θανή Αριστοτέλους του Σταγειρίτου και Μαχάτμα Γκάντη γενέσιον
Σα 3
Φραγκίσκου της Ασίζης γέννησις. Και θανή Κατερίνας Γώγου.
Κυ 4
Θάνατος Τζάνις Τζόπλιν και Γκλεν Γκουλντ
Δε 5
Εκτόξευσις του Σπούτνικ Ι, του πρώτου τεχνητού δορυφόρου της Γης
Τρ 6
Εφεύρεσις τηλεφωνίας υπό Αλεξάνδρου Γκράχαμ Μπελ και θάνατος του επανεφευρέτη της, Στιβ Τζομπς
Κάθοδος Εμπεδοκλέους του Ακραγαντίνου εις τον κρατήρα της Αίτνης -Εντίθ Πιαφ και Ζαν Κοκτώ θάνατος
Δε 12
Ανακάλυψις της Αμερικής (αποφράς ημέρα)
Τρ 13
Πρώτη έκδοσις του «Καλού στρατιώτου Σβέικ» υπό Γιάροσλαβ Χάσεκ
Τε 14
† Λεονάρδου Μπερνστάιν
Πε 15
† Ευγενίου Ο΄Νηλ
Πα 16
Γενέσιον Όσκαρ Ουάϊλντ
Σα 17
† Κοίμησις Φρειδερίκου Σοπέν
Κυ 18
Επιμενίδου του Κρητός
Δε 19
Γενέσιον Αυγούστου Λυμιέρ
Τρ 20
Γενέσιον Αρθούρου Ρεμπώ
Τε 21
Νικολάου Εγγονοπούλου γενέσιον
Πε 22
Ξενοφάνους του Κολοφωνίου
Πα 23
Γενέσιον Μάνου Χατζιδάκι του μελωδού
Σα 24
† Ανδρέου Καρκαβίτσα
Κυ 25
Γενέσιον Παύλου Πικάσσο
Δε 26
Δημητρίου του Μυροβλύτου, Πανός του μεγάλου.
Τρ 27
† Νικολάου Καζαντζάκη και Λου Ριντ
Τε 28
Επέτειος του ΟΧΙ
Πε 29
Αναχάρσιος του Σκύθου
Πα 30
Γενέσιον Θεοδώρου Δοστογέφσκι αλλά και Κωνσταντίνου Καρυωτάκη· θάνατος Αναστασίου Λειβαδίτη
Σα 31
† Φρειδερίκου Φελλίνι· και Ναπολέοντος Λαπαθιώτη γενέσιον
Για να προϋπαντήσουμε τον Οκτώβρη, να ένα εξαιρετικό τραγούδι του αείμνηστου Θάνου Μικρούτσικου, σε ποίηση Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι. Με την Μαρία Δημητριάδη, επίσης αείμνηστη...
Περίπου στα 1290 η γη εισέρχεται σε μια περίοδο ψύχρανσης του κλίματος της που ονομάστηκε Μικρή Εποχή των Παγετώνων.
Η περίοδος αυτή κράτησε συνολικά τέσσερις αιώνες και επηρέασε
καταλυτικά την κατάσταση στη Γηραιά Ήπειρο δημιουργώντας δυσκολίες σε
όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κυρίως όμως στη γεωργία
δημιουργήθηκαν τέτοιας έντασης προβλήματα που σαν αποτέλεσμα είχαν την
εμφάνιση διαρκών λιμών σε εκτεταμένες περιοχές της Ευρώπης. Η φτωχή
συγκομιδή σε συνδυασμό με τον αυξημένο πληθυσμό προκάλεσε στη Βόρεια
Ευρώπη το Μεγάλο Λιμό
του 1315-17. Η τεχνική της γεωργίας καθηλωμένη στο πρωτόγονο στάδιο
ακόμη, αδυνατούσε να καλύψει τις αυξανόμενες ανάγκες των νέων πόλεων
όπως η Bruges,
που έχασε περίπου το 10% του πληθυσμού της από σιτοδεία στα 1316.
Παράλληλα πλήγμα δέχεται και η πρώιμη ευρωπαϊκή βιομηχανία καθώς και το,
σε εμβρυακό στάδιο τότε, χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η βιοτεχνία
υφασμάτων της Φλάνδρας και της Ιταλίας παρακμάζει, ενώ στα 1298 πτωχεύει
ο τραπεζικός οίκος των Μπουονσινιόρι στην Σιένα και στη δεκαετία του 1340 οι τραπεζικοί οίκοι των Μπάρντι και Περούτσι στη Φλωρεντία. Το τελειωτικό χτύπημα έρχεται με την πανδημία της πανώλης, του «Μαύρου Θανάτου»,
που από το 1346 περίπου ως το 1353 θα αφανίσει περίπου το 1/3 του
πανευρωπαϊκού πληθυσμού αλλάζοντας το δημογραφικό χάρτη της Ευρώπης
δραματικά.
Από την βίβλο του Toggenburg 1411. Ιερέας ευλογεί θύματα της πανώλης
Στην μακρινή Κίνα
θα πρέπει κατά πάσα πιθανότητα να αναζητηθεί η απαρχή της πανδημίας που
εξ όσων γνωρίζουμε είναι και η πλέον θανατηφόρα από αυτές που έχουν
πλήξει την ανθρωπότητα στους ιστορικούς χρόνους. Στα 1333 η Κίνα λοιπόν
πλήττεται από επιδημία πανώλης η οποία μεταφέρεται δυτικά δια μέσου του «δρόμου του μεταξιού» και στα 1345 εμφανίζεται στην Κριμαία. Από εκεί και συγκεκριμένα από το λιμάνι της Κάφα που πολιορκούταν από την Χρυσή Ορδή
μεταφέρεται με Γενοβέζικο πλοίο στη Μεσσήνη της Σικελίας. Η αρρώστα
μεταφέρθηκε στην Ιταλία αρχικά από τα επιζώντα μέλη του πληρώματος του
μοιραίου καραβιού. Η ίδια πανδημία είναι που ανέκοψε έπειτα από λίγο και
την επέκταση των μογγολικών και τουρκικών φύλων της Χρυσής Ορδής.
Η
πανώλη, που διαδόθηκε ταχύτατα σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη, την Αγγλία
και ακόμη και τη Σκανδιναβία, προκαλείται από ένα βακτήριο, το βάκιλο
του Γερσίν, που μεταδίδεται στους ανθρώπους από τσιμπήματα μολυσμένων
ψύλλων που παρασιτούν σε ποντίκια. Εμφανίζεται σε τρεις μορφές: την
βουβωνική, την πνευμονική και την σηψαιμική. Οι πλέον θανατηφόρες είναι
οι δυο τελευταίες. Η πνευμονική ειδικά διαδίδεται με τον αέρα και μπορεί
κανείς να καταλάβει το λόγο της τόσο ταχείας εξάπλωσηςτης
καθώς και τον αριθμό των θυμάτων που προκάλεσε. Οι θεοκρατούμενη Ευρώπη
βρέθηκε μπροστά σε μια «θεϊκή τιμωρία» και αντέδρασε με τον παραδοσιακό
μυστικιστικό παροξυσμό που αρμόζει σε τέτοιου τύπου κοινωνίες.
Εξιλαστήριες τελετές, ξόρκια, περιφερόμενοι αυτομαστιγούμενοι προφήτες…
Σε πολλές περιοχές μάλιστα στοχοποιούνται οι μη χριστιανοί ως υπεύθυνοι
του κακού με ενδεικτικές περιπτώσεις τη Γερμανία και τη Γαλλία όπου τα
πλήθη κατασφάζουν Εβραίους…
«Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ενέσκηψε στην ανθρώπινη φυλή υπό την
επιρροή ουράνιων σωμάτων, άλλοι ότι ήταν τιμωρία ενδεικτική της οργής
του Θεού για τον ασελγή βίο μας. Όποια και αν ήταν η αιτία, είχε
γεννηθεί μερικά χρόνια νωρίτερα στην ανατολή, όπου στοίχισε τη ζωή
αμέτρητων ανθρώπων πριν επεκταθεί, δυστυχώς, και στα δυτικά,
δυναμώνοντας ολοένα, καθώς προχωρούσε αμείλικτα από τον ένα τόπο στον
άλλο», αναφέρει ο Βοκκάκιος στο Δεκαήμερο του στα 1358. Οι άνθρωποι αναζήτησαν προστασία ακόμη και στο αλκοόλ. Το λικέρ πουθεωρούνταν
ότι προστάτευε από τη νόσο γνώρισε μεγάλη διάδοση με παράπλευρη
συνέπεια την αύξηση του αλκοολισμού σε πανευρωπαϊκό επίπεδο… Ενδεικτικό
τέλος του μεγέθους της ανθρώπινης ανοησίας είναι και το γεγονός πως
παρόλη τη διάδοση του κακού ο πόλεμος μεταξύ Αγγλίας και Γαλλίαςδεν διακόπηκε λεπτό…
Γιατρός του μεσαίωνα για την αντιμετώπιση της πανώλης
Απέναντι
σε αυτό το πρωτόγνωρο κακό η ανθρωπότητα ήταν πλήρως…απροετοίμαστη. Τα
πολλά πανεπιστήμια που ιδρύονταν σε όλο και μεγαλύτερους αριθμούς από το
1250 και μετά κύριο σκοπό είχαν την εκπαίδευση υποψηφίων για τον
ανώτερο κλήρο και ήταν κέντρα θρησκευτικής δραστηριότητας παρά
επιστημονικής. Η Θεολογία και η Φιλοσοφία είχαν περίοπτη θέση στο
πρόγραμμα σπουδών των μεγαλύτερων πανεπιστημίων. Ουσιαστικά η ιατρική
επιστήμη, έχοντας μείνει στα θεωρητικά διδάγματα του Ιπποκράτη και του
Γαληνού, σήκωνε τα χέρια ψηλά ευελπιστώντας πως με προσευχές, ξόρκια και μαντζούνια μπορούσε να αντιστρέψει την κατάσταση… «Οι
γιατροί δεν ήταν αποτελεσματικοί απέναντι στην αρρώστια. Είτε επειδή η
αρρώστια ήταν προηγουμένως άγνωστη, είτε διότι οι γιατροί δεν την είχαν
μελετήσει φαινόταν να μην υπάρχει καμία γιατρειά. Υπήρχε τέτοιος φόβος
που κανείς δεν γνώριζε τι να κάνει» αναφέρει ο Marchione di Coppo Stefaniστο φλωρεντινό χρονικό
του 1380. Οι λιγοστοί ορθολογιστές νόες κατηγορούνταν για αλχημεία και
μαύρη μαγεία μέσα σε ένα σκοταδιστικό και θρησκόληπτο ντελίριο…
Η πανώλη, έκανε την εμφάνισή της στην Κρήτη το 1810 και το 1812 στην Κωνσταντινούπολη, αφήνοντας πίσω της 70.000 πτώματα.
Η
πανδημία πανώλης επηρέασε όλες τις κοινωνικές τάξεις ασκώντας βαθύ
ψυχολογικό αντίκτυπο και αλλάζοντας το πρόσωπο της μεσαιωνικής κοινωνίας
άρδην. Πολλοί γαιοκτήμονες έχασαν το φτηνό εργατικό δυναμικό των
δουλοπάροικων αφού ολόκληρα χωριά ξεκληρίζονταν και όσοι χωρικοί
επιβίωναν της συμφοράς αναζητούσαν ασφάλεια από το κακό στην ύπαιθρο και
στα ορεινά, αφού οι πόλεις κλεισμένες μέσα στα τείχη τους με ανύπαρκτα
μέσα καταπολέμησης της πανδημίας, αποτέλεσαν τους ιδανικούς χώρους
διάδοσης της ασθένειας. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα υπήρξαν τοπικές
συρράξεις με αντιπάλους από τη μια μεριά το μονάρχη και την φεουδαρχική
ολιγαρχία και από την άλλη αναξιοπαθούντες χωρικούς και εργάτες των
πόλεων, όπως στα 1358 στις εξεγέρσεις του Μελλό και του Μω
γύρω από το Παρίσι. Άλλοι πάλι είδαν την περιουσία τους να αυξάνεται
κατακόρυφα καθώς κληρονομούσαν τους αποθανόντες συγγενείς τους. Επίσης
κλονίστηκε και η λειτουργία των εξουσιαστικών θεσμών αφού πολλές πόλεις
έχασαν άρχοντες και επισκόπους καθώς και πλήθος επαγγελματιών που
συνεισέφεραν στην οικονομία. Η αναδιοργάνωση και αναμόρφωση της
οικονομίας, ως συνέπεια της μείωσης του πληθυσμού, είχε ευεργετικές
συνέπειες για τους επιβιώσαντες την καταστροφή επιτρέποντας τους να
αυξήσουν κατά τι το βιοτικό τους επίπεδο. Πάντως ο μέσος όρος ζωής από
τα 1348 μέχρι τα 1400 έπεσε κατά 4 περίπου χρόνια φτάνοντας στα 20,9 έτη
από 24,3…
Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος. The Blind Leading the Blind (1568)
Ελάχιστες περιοχές της Ευρώπης έμειναν άθικτες από την πανδημία της πανώλης. Στη Γαλλία η περιοχή της Ακουιτανίας έμεινε σχεδόν ανέπαφη ενώ περιοχές της Μοραβίας και της Πολωνίαςγλίτωσαν
κυρίως λόγω της μη ύπαρξης μεγάλων και πυκνοκατοικημένων πόλεων στα
πρότυπα της δυτικής Ευρώπης. Πάντως η αρρώστια δεν εξαφανίζεται εντελώς
αφού όπως δείχνουν τα δυτικά χρονικά ακολούθησαν νέα κρούσματα.
1347-1352, 1360-1363, 1374-1375, 1382-1383, 1389-1390, 1400, 1412-1420,
1426-1427, 1438-1439, 1450-1452, 1464, 1472 με τελευταία μεγάλη έξαρση
στα 1494. Το φαινόμενο φαίνεται να έχει μια περιοδικότητα της τάξεως των
οκτώ ετών περίπου. Η περιοδικότητα αυτή είχε πραγματικά τρομακτικό
αντίκτυπο στους επιζήσαντες οδηγώντας κοινωνίες ολόκληρες σε ψύχωση
σχετικά με την πανώλη αφού πίστευαν ότι το κακό πάντα μπορεί να
ξαναγυρίσει προσβάλλοντας όσους είχαν απομείνει. Η επανεμφάνιση της
πανώλης μετά το 1348 πάντως δεν θα επηρεάσει ξανά την Ευρώπη στον ίδιο
βαθμό, αφού πλήττει μικρότερες περιοχές και αποκτά ενδημικά
χαρακτηριστικά σε ορισμένες από αυτές.
Ιερέας ευλογεί θύματα της πανώλης. 14ος αι.
Σε
γενικές γραμμές πάντως η ανάκαμψη υπήρξε βραδεία και δύσκολη. Οι γάμοι
που παρουσιάζουν αυξητική τάση μετά το 1348 καλύπτουν σταδιακά το
δημογραφικό κενό, όμως το φρικτό αυτό μαρτύριο της ανθρωπότητας δύσκολα
εξαφανίζεται από τη συλλογική μνήμη. «Δεν
μπορείς πια να θάβεις όταν ο θάνατος κτυπά πάνω από έναν στους εκατό,
κάθε μέρα…Όσοι επιζήσαν μεταξύ 1348 και 1375 είδαν αναγκαστικά με τα
μάτια τους να σαπίζουν οι άνθρωποι παντού μέχρι κορεσμού» αναφέρει ο σύγχρονος μας ιστορικόςP. Chaunu.Η
επιμονή του φαινομένου για τόσο μεγάλο διάστημα στην Ευρώπη δημιούργησε
στους ανθρώπους μια ψύχωση με το θάνατο σε σημείο που πανεπιστημιακοί
από την Βιέννη και το Παρίσι να συντάσσουν κείμενα σχετικά με την «τέχνη
του θνήσκειν καλώς»… Η εξαθλίωση που επέφερε η αρρώστια εκτόξευσε την
θρησκοληψία και νέα τάγματα πιστών που επιζητούσαν λύτρωση εμφανίζονταν
όπως οι «Λευκοί», οι Λολάρδοι στην Αγγλία ή το κίνημα του Κόνραντ Σμιτ
στην Θουριγγία. Η Ιερά Εξέταση αναγκάστηκε να δουλέψει…υπερωριακά την
συγκεκριμένη περίοδο.
Μέσα
από το ιστορικό πρίσμα κανείς μπορεί να διακρίνει ίσως εικόνες του
μέλλοντος της ανθρωπότητας. Η πανδημίες του παρελθόντος απέδειξαν το
πόσο ευάλωτος είναι ο homosapiens
απέναντι στα μικρόβια. Η πανδημία της Ισπανικής γρίπης στα 1918-1920
και η πρόσφατη γρίπη των χοίρων στα 2009 μπορεί να μην είχαν τα θύματα
του «Μαύρου Θανάτου» του 14ου
αιώνα αλλά στέλνουν ένα καθαρό μήνυμα στην ανθρωπότητα. Ο κίνδυνος
μάλιστα πολλαπλασιάζεται αν σκεφτεί κανείς το πλήθος των κατασκευασμένων
στα εργαστήρια ιών και μικροβίων με σκοπό να αξιοποιηθούν ως «βιολογικά
όπλα» από τις υπερδυνάμεις. Τυχόν σφάλμα που θα απελευθερώσει τέτοιους
εργαστηριακούς ιούς στη φύση ίσως αποβεί καταστρεπτικό. Η ανάπτυξη τέλος
της γενετικής δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο πλέον να κατασκευάσει
τέτοιας καταστροφικής ισχύος βιολογικά όπλα που η πανώλη μπροστά τους θα
φαντάζει με απλό…κρυολόγημα. Η εξάπλωση του ιού HIV τη δεκαετία του 1980 δείχνει το πόσο ευάλωτη είναι και η ανθρωπότητα του 21ου
αιώνα απέναντι στις πανδημίες. Η μόνη προστασία μας έγκειται στην
λειτουργία των μηχανισμών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας που
παρακολουθεί (;) την εξάπλωση των ασθενειών σε παγκόσμιο επίπεδο. Πέραν
των μηχανισμών παρακολούθησης και των φαρμακευτικών σκευασμάτων το
ύστατο καταφύγιο για την πλειονότητα των ανθρώπων στη γη απέναντι σε
παρόμοιες με της πανώλης πανδημίες παραμένει ακόμη και σήμερα η εκάστοτε
«θεϊκή αγκαλιά» του Ιησού, του Μωάμεθ, του Βούδα…
Pieter Brueghel the Elder, 1562. Ο θρίαμβος του θανάτου.
Διαβάστε: JacquesLeGoff, « Ο πολιτισμός της μεσαιωνικής Δύσης»,εκδόσεις Βάνιας.
